Tập thơ Quê hương núi của Mùa A Sấu

Kỷ niệm 121 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19-5-2011), tập thơ "Quê hương núi" đã được Ban Tuyên giáo T.Ư trao tặng Giải thưởng các tác phẩm Văn học Nghệ thuật và Báo chí xuất sắc hưởng ứng cuộc vận động sáng tác, quảng bá về chủ đề “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” năm 2010

(Ảnh Đỗ Quang Khải)

 

 

Mùa A Sấu: “Nguyên tắc phá vỡ mọi nguyên tắc”

 (Đọc tập thơ: Quê hương núi của Mùa A Sấu)

Nguyễn Ngọc Bảo

 

Mùa A Sấu

Mùa A Sấu, nhà thơ của núi. Khi in tập thơ Quê hương núi ông đã ngót nghét tuổi 80 (tính đến thời điểm in tập Quê hương núi, ông sinh năm 1937). Và đúng như ông đã viết “Chỉ nháy mắt đẵ năm mươi mùa xuân”. Tuổi cao nhưng hồn thơ của ông thì vẫn trẻ trung như ngày nào, thậm chí khi tuổi càng cao, hồn thơ của ông càng đằm thắm hơn, tinh tế hơn. Điều này thể hiện rõ nét trong tập thơ Quê hương núi.

Mùa A Sấu không phải một nhà thơ chuyên nghiệp bởi sự nghiệp chính của ông là công tác phục vụ Đảng, Nhà nước và nhân dân. Công việc của ông giai đoạn sau năm 1954 là Ủy viên Ủy ban Hành chính xã, nên ông đã gắn bó với đồng bào các dân tộc huyện Tủa Chùa. Ông đã kinh qua nhiều vị trí công tác khác và đã giữ các chức vụ Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh, Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc tỉnh (Lai Châu cũ). Trong quá trình công tác, ông đã coi thơ như một phương tiện tuyên truyền cho đồng bào về những chủ trương của Đảng, Nhà nước hơn là nhằm mục đích nghệ thuật và giải trí. Trong số 83 bài thơ bằng tiếng Việt (và 14 bài tiếng Mông) thì cả 83 bài đều mang nội dung tuyên truyền giáo dục. Tuyệt nhiên, không bài nào chỉ thuần túy mang tính nghệ thuật.

Quê hương núi: Tập thơ đậm chất trữ tình - chính trị

Tập thơ được ấn hành tháng 7 năm 2010 nhưng không phải tất cả các bài thơ được viết trong thời gian gần đây, mà là tập hợp những sáng tác rải rác của ông trong mấy chục năm từ khi còn công tác.

Hầu hết mỗi bài thơ đều được Mùa A Sấu khai thác ở một đề tài khác nhau, rất hiếm có bài nào trùng bài nào. Bởi 83 bài thơ là 83 lời truyền dạy, sự chiêm nghiệm hoặc nhận thức của chính bản thân ông về nhiệm vụ cách mạng trên mảnh đất vùng cao biên giới. Có lẽ đó cũng chính là lí do mà ông không có số lượng tác phẩm (cả bài thơ và tập thơ) nhiều. Nhưng đọc Quê hương núi sẽ thấy cái thú vị bởi sự đa dạng nhưng thống nhất của một phong cách thơ. Sự đa dạng là tuy nhiều chủ đề, nhiều cách diễn đạt, nhiều sáng tạo cả về ngôn ngữ và hình ảnh nhưng đều thống nhất là ngôn ngữ thơ giản dị dễ hiểu, hình ảnh thơ có sức khái quát và tượng trưng rất cao. Và tất cả đều nhằm mục đích làm công tác dân vận. Trong bài Người Mông cùng làm chủ đất nước ông viết:

Lời tốt giọng hay anh mang về

Đến tận nhà dạy cho mọi người cùng hiểu thấu

Bài dở anh chỉ khóa tròn trong quả bầu

Lời tốt giọng hay anh mang đến

 Đến tận nhà cho mọi người cùng nghe thấy.

Trong bài Sáu mươi mùa xuân ông lại ví Đảng như một người gieo hạt, nhân những hạt giống tốt cho đời. Ông viết:

 Sáu mươi mùa xuân nhân giống

 Trồng trên đất Việt Nam

 Vùng nào cũng cần thiết

 Thiếu cây núi sẽ đổ

 Giữ cây đất sẽ xanh.

Với Đảng, Mùa A Sấu luôn có những sáng tạo độc đáo đến bất ngờ. Có lúc ông gọi Đảng là ông Đỏ:

Bản Lướt là nơi sinh của ông Đỏ

Mường Kim là nơi ông Đỏ nhân giống

Than Uyên là nơi chắp cánh ông Đỏ

 Bay khắp Lai Châu - Điện Biên (Nơi ấy).

Hình ảnh núi rừng được ông cảm nhận một cách hết sức thú vị:

Lối Ma Ly Pho là sợi chỉ xuyên

Qua sống váy Mèo (Ma Ly Pho).

Nhưng cũng trong bài thơ ấy, ông lại viết:

Đến Ma Ly Pho

Kẻ xấu không có đường ra

Đại đội xã viên ra đồng như đại quân ra trận

Thấy xa như cái tường

 Đến gần hóa cái trường.

Đôi khi Mùa A Sấu cũng trăn trở với đời, với thời cuộc. Nhưng những lúc ấy ông lại coi Đảng, Bác Hồ là một kim chỉ nam, là một niềm tin. Trong bài Người thầy ông đã viết:

Người thầy đã một trăm mười lăm tuổi

 Năm mươi tư người con đều đã ngoài sáu mươi

Thế mà chưa giầu, nguyên nhân vì sao?

Do kẻ thù gây chiến tranh xâm lược

Hay do ta dốt nát chưa biết làm

 Hoặc do “con nhũng” cố tình đưa nhầm vào

 Két riêng đến cuốn trôi mất của dân

 Chỉ còn một cách

 Xin làm đúng theo ý của thầy.

Mỗi bài thơ trong Quê hương núi là một sáng tạo của Mùa A Sấu, 83 bài thơ là 83 sự độc đáo của một nhà thơ - một cán bộ lãnh đạo dân tộc Mông. Nhưng tất cả đều thống nhất ở một mục tiêu là phục vụ cho mục đích chính trị. Nói chính trị nhưng không khô khan, không triết lí hay “lên gân lên cốt” mà là một lối biểu hiện rất dân dã nhưng đầy tính nghệ thuật, bởi hồn thơ Mùa A Sấu được hình thành bởi hai yếu tố: Nhiệm vụ chính trị và tình yêu say đắm với thơ ca.

Yếu tố văn hóa truyền thống và cá tính sáng tạo

Yếu tố truyền thống là một quy luật khách quan của nghệ thuật nói chung và thơ ca nói riêng. Không bao giờ xuất hiện một tác phẩm nghệ thuật mà không dựa trên một nền tảng văn hóa, một quan niệm thẩm mĩ nào đó, đó chính là sự kế thừa của văn học. Nhưng kế thừa phải có tính sáng tạo, đó là yêu cầu tất yếu, bởi không có sáng tạo tức là sự bắt chước, sự sao chép mà thôi. Bởi vậy, kế thừa mà không sao chép, sáng tạo phải mang tính độc đáo chính là một trong những đặc điểm quan trọng của sáng tạo nghệ thuật nói chung và của sáng tác văn học nói riêng.

Đối với nhà thơ Mùa A Sấu, ngay từ những bài thơ viết cách đây hàng chục năm đã thể hiện đậm chất kế thừa từ nền tảng văn hóa dân tộc Mông nhưng cũng đầy cá tính sáng tạo. Chẳng thế mà bài thơ có tiêu đề, Núi mọc trong mặt gương của ông vừa được chọn in trong tập thơ lại vừa lấy tiêu đề bài thơ làm tên của tập thơ các dân tộc ít người (Núi mọc trong mặt gương - Tập thơ miền núi, Nhà xuất bản Tác phẩm mới, 1980).

Yếu tố văn hóa truyền thống được kế thừa đầu tiên phải kể đến là mỗi bài thơ đều đậm chất dân ca Mông, gần gũi với lời ăn tiếng nói, cách cảm cách nghĩ, phù hợp với lí tưởng thẩm mĩ của dân tộc Mông. Giống như hầu hết các dân tộc, người Mông đều có thể biến tất cả mọi hiện tượng trong cuộc sống thành lời ca tiếng hát, từ hạnh phúc đến khổ đau, từ tình yêu đến lao động, từ niềm tin tới thế giới tâm linh. Tiếng hát làm dâu là tập trường ca đã chứng minh điều đó. Kế thừa truyền thống văn hóa đó, Mùa A Sấu đã chuyển tải những lí tưởng cách mạng bằng những vần thơ dụng dị, mộc mạc mà chân thành.

Đọc thơ Mùa A Sấu không phải ai cũng thích, không phải ai cũng cảm nhận được bởi nhiều bài thơ có kết cấu “chẳng giống thơ” chút nào, nhưng đó lại là đặc trưng của các làn điệu dân ca Mông. Dân ca Mông hầu như không có giọng ngân, và ngắt nghỉ không phụ thuộc vào ý câu mà chủ yếu là giọng hát cao thấp, trầm bổng. Ngắt nghỉ là để lấy hơi nên khi đọc nhiều người cho rằng đó là kiểu văn xuôi, là sự gieo vần ngắt nhịp không chuẩn. Nhưng không phải như vậy, đó chính là một hình thức phóng tác các làn điệu dân ca để chuyển tải một tư tưởng hiện đại, tư tưởng Hồ Chí Minh.

Thể hiện lòng tôn kính nhất đối với Bác Hồ, Mùa A Sấu đã gọi Bác là Người thầy, bởi theo quan niệm dân tộc thì người thầy vốn là một người xa lạ nhưng có ân có nghĩa, là người không nuôi dưỡng thể chất nhưng nuôi dưỡng tâm hồn. Bởi vậy ông đã viết:

Người thầy đã một trăm mười lăm

Năm mươi tư người con đều đã sáu mươi

… Không chỉ vĩ đại ở Việt Nam

Tên thầy còn vang xa toàn thế giới

Đến hàng nghìn thế kỉ sau

Lớp lớp người người nguyện tiếp bước.

 (Người thầy).

Sự kế tục truyền thống văn hóa còn biểu hiện rõ nét ở những tứ thơ gần gũi với truyền thống tư duy và phong cách dân tộc. Người Mông vốn dĩ mang bản chất thật thà chất phác, lời nói luôn đi đôi với suy nghĩ và tư tưởng được biểu hiện qua lời nói nên ngôn ngữ trao đổi thường không dài dòng, ít bóng bẩy và hầu như không có sự rào đón. Trong bài Dân chủ ông đã lí giải một khái niệm rất khó cắt nghĩa thành những điều dễ hiểu :

Dân chủ là đoàn kết

Là nguyên tắc không quên

Dân chủ là mệnh lệnh của Đảng

Là pháp quyền quốc gia

Dân chủ, nguyện vọng của toàn dân

Nhưng cá tính sáng tạo của Quê hương núi không phải là ít. Thật bất ngờ khi ông ví đất nước Việt Nam là một ngôi nhà mà chủ nhà là Đảng:

Cái nhà của người Việt Nam

Cái nhà sáu mươi mùa xuân

Cái nhà năm mươi tư cột

Cái nhà sáu mươi cánh cửa

Cái nhà chỉ có một chủ

Chủ nhà là Đảng, là dân (Cái nhà).

“Nguyên tắc phá vỡ mọi nguyên tắc” trong sáng tạo của Quê hương núi

Truyền thống văn học đông tây kim cổ, mọi sáng tạo hầu hết đều dựa trên nguyên tắc trường liên tưởng, có nghĩa hình ảnh mới được sáng tạo phải có một mối liên hệ với một hình ảnh có tính sáng tạo trước và giữa chúng có một mối quan hệ tương quan, tương đồng hoặc tương phản.

Trong thơ ca, lật đi lật lại cũng chỉ là những rung cảm yêu, ghét, buồn, vui, sướng, khổ… Quê hương núi hầu như đã vượt ra khỏi phạm vi những quy luật thông thường ấy để tiến tới một nguyên tắc mang “tính thương hiệu” Mùa A Sấu là “nguyên tắc phá vỡ mọi nguyên tắc”. Cá tính sáng tạo của nhà thơ không dựa trên một nguyên tắc truyền thống nào cả mà dựa trên sự liên tưởng độc đáo của cá nhân tác giả. Trong bài Núi cụ tác giả đã viết:

Ôi! Biết mấy tự hào về núi

Núi cụ, núi ông đều là

núi Việt Nam, đã che chở

Cho con cháu làm tròn việc dựng

nước thì tiếp tục phù hộ cho thế hệ trẻ giữ nước

Chúng cháu xin thề không để

các núi cụ, núi ông bị lợi dụng và phai màu.

Cũng dựa trên “nguyên tắc phá vỡ mọi nguyên tắc”, nhà thơ Mùa A Sấu đã viết:

Ôi! Vua ngô thật tuyệt vời

Hương vị vua ngô ở đâu cũng thế,

vị trí vua gạo đời nào cũng cần

Đất Sơn La là vua ngô

Đất Điện Biên là vua gạo

Vua ngô vua gạo đã có trước vua mía nhiều năm

Thế mà vua mía đã có nhà tiếp nhận trú chân

để tạo ra sản phẩm bằng hàng hóa (Vua ngô).

Thật bất ngỡ khi nhà thơ có những liên tưởng vừa ngây thơ vừa độc đáo trong bài Hắt xì hơi (bài viết hưởng ứng cuộc vận động ủng hộ đồng bào các tỉnh phía nam bị ảnh hưởng cơn bão số 5 - 1997)

Mới khoảng hơn một trăm năm

Đã có hơn một lần hắt xì hơi

Lại sà vào thế kỉ hai mươi

Làm cho ông vàng mất râu

Ông trắng gẫy lưng

Bà xanh tóc vấy

Trời và người cùng hắt xì hơi

Trời bình yên lại có người đi vĩnh viễn không về.

Theo chú giải của tác giả thì trời hắt xì hơi tức là trời sinh ra mưa bão, ông vàng là dây điện (dây đồng màu vàng - NBS), ông trắng là cột điện (cột bê tông - NBS), bà xanh là cây cổ thụ. Tuy sự liên tưởng rất ngộ nghĩnh nhưng mục tiêu của tác giả là tuyên truyền nên nhân dân cứ hiểu được là tác giả hoàn thành nhiệm vụ.

Mùa A Sấu - một hồn thơ độc đáo, chân thành

Cái độc đáo của hồn thơ Mùa A Sấu không phải những sáng tạo cầu kì, bóng bẩy mà dường như ông ưa dùng những hình ảnh quen thuộc thô ráp giống như quặng thô vừa khai thác vậy. Chính từ những nguyên liệu thô ráp ấy trở thành những chất liệu để ông thổi vào đó một tâm hồn, một lí tưởng, một khát khao, một niềm tin. Việc thổi hồn vào chất liệu thô ráp ấy đã tạo ra cá tính riêng, phong cách riêng khó lẫn.

Bằng những lời thơ mộc mạc, giản dị đó ông đã làm cho đồng bào mình hiểu ra rằng đoàn kết các dân tộc, không nghe theo lời kẻ xấu, thi đua lao động, sản xuất để xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp chính là đang thực hành theo tư tưởng và ý nguyện của Bác Hồ. Tám mươi ba bài thơ (tiếng Việt) thấm đậm hồn núi ra đời rải rác theo những bước chân trèo đèo, lội suối, băng rừng suốt mấy chục năm công tác của ông. Và 14 bài bằng tiếng Mông để đồng bào của ông ai cũng có thể đọc, nghe và hiểu.

Vinh dự lớn đã đến với ông, vào đúng dịp Kỷ niệm 121 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19-5-2011), tập thơ "Quê hương núi" đã được Ban Tuyên giáo T.Ư trao tặng Giải thưởng các tác phẩm Văn học Nghệ thuật và Báo chí xuất sắc hưởng ứng cuộc vận động sáng tác, quảng bá về chủ đề “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” năm 2010./.

N.N.B