Tiểu thuyết Sống của Mạc Phi

Sống của Mạc Phi: hành trình của nghị lực và khát vọng

Trung Long

Nhà văn Mạc Phi (1928 - 1996) tên thật là Lưu Huy Hòa, ông tham gia hoạt động cách mạng từ năm 1946 và được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2001. Mạc Phi có nhiều tác phẩm sâu sắc về con người và mảnh đất Tây Bắc. Nhắc tới Mạc Phi không thể không nhắc tới Rừng động, bộ tiểu thuyết sử thi lớn, bức tranh hiện thực sinh động về cuộc sống, xã hội người Thái ở Tây Bắc. Giai đoạn đầu trong sự nghiệp văn chương ông chủ yếu sưu tầm, biên dịch và giới thiệu sách về sáng tác của các dân tộc thiểu số như: Tiễn dặn người yêu (thơ dân tộc Thái - 1961), Tiếng hát làm dâu (thơ dân tộc Mông - 1963), Chàng Lú và nàng Ủa (truyện cổ tích dân tộc - 1964). Sáng tác có Chuyện bản Mường (tập truyện ngắn, in chung - 1968), tiểu thuyết Rừng động (tập I năm 1975, tập II năm 1977). Giai đoạn sáng tác thứ hai ông viết khi nghỉ hưu, đề tài cũng được mở rộng không chỉ còn thiên về miền núi, gồm các tác phẩm: Sống (tiểu thuyết - 1991), Anh với giấc mơ (tiểu thuyết). Các truyện ngắn: Cỗ xe định mệnh, Kết tốt trình làng, Lời chào buổi sáng, Bốn đêm … Những gì ông viết và để lại rất cần thế hệ sau lưu giữ, đọc và viết. Bởi các tác phẩm ra đời được kết tinh từ tài năng và tâm huyết, nỗ lực làm việc và sáng tạo hết mình của nhà văn để xây dựng sự nghiệp văn học trên mảnh đất Điện Biên.

Tiếu thuyết Sống được nhà văn viết xong vào năm 1989 và in lần đầu vào năm 1991. Một tác phẩm nặng trĩu ưu tư, day dứt về số phận con người qua những thăng trầm của lịch sử. Ca ngợi nghị lực sống mãnh liệt của con người trước khó khăn, nghiệt ngã và nỗ lực, khao khát đổi mới trong thời kì bao cấp. Tên tiểu thuyết chỉ có một từ, Sống nhưng nó gợi mở những miền mênh mông về sự sống, cách sống và giá trị sống trong mỗi người.

Con người trước những biến cố…

Nhà văn Mạc Phi chọn bốn câu thơ trong bài Sóng bạc đầu của nhà thơ Tân Trà làm câu kết cho cuốn tiểu thuyết của mình:

“Bão trước chưa tan, tiếp bão sau

Biển gầm dằn vặt nỗi gian lao

Nghĩ thương con sóng từ trong trứng

Vừa lọt lòng ra đã bạc đầu.”

Con người trước bão dông thời đại, bão càng mạnh con sóng càng quyết liệt và mạnh mẽ hơn. Với nhà văn thì lịch sử là hiện thực, là vốn sống sinh động để viết. Số phận con người trong dòng chảy của lịch sử, trong những biến cố nổi trôi của thời đại luôn được nhà văn quan tâm. Mạc Phi sống trọn vẹn cuộc đời mình trong thế kỉ XX, thế kỉ hào hùng, thế kỉ chiến tranh và nhiều nỗi đau. Hiện thực của lịch sử, xã hội một thời kì cứ vậy hiện lên trong tác phẩm, chân thật và sinh động. Tiểu thuyết Sống có tầm bao quát thời gian dài từ những năm 1953 đến sau năm 1986, trải qua nhiều những sự kiện từ tập kết ra Bắc sau giải phóng, cải cách ruộng đất, kháng chiến chống Mỹ, thời kì quan liêu bao cấp và những năm đầu đổi mới.

Tiểu thuyết in từ năm 1991, sau ba mươi năm giờ đọc lại chúng ta vẫn thấy hay và mới. Cải cách ruộng đất là đề tài khó với người viết nhưng nhà văn viết rất khéo, tinh tế và chân thật. Mạc Phi kể về số phận của một gia đình trong vụ nghi án chính trị năm 1953 ở Quảng Yên. Tuy vụ nghi án sau này được giải, người bị bắt được minh oan nhưng hậu quả để lại cho những con người trong gia đình đó là rất lớn. Vụ nghi án được thông tin qua nhiều phân đoạn khác nhau, nhiều góc nhìn, nhiều người kể. Lời kể từ gia đình Phạm Tùng, từ người bạn tù của ông Xại và cả chính quyền địa phương. Người bạn tù trọng tình nghĩa tìm tới gia đình để báo tin:

“Phải, chúng tôi bị bắt oan thôi, chẳng có tội lỗi gì sất. Trên đã truyền xuống kết luận: Đó là vụ án chính trị do bàn tay của bọn “đơ bê”- phản gián của Pháp gây ra, phá ta. Tức là bị oan chứ còn gì. Nên chúng tôi, hơn hai trăm anh chị em bị bắt, được thả về cả.”(Trang 113).

Nhân vật người cha, ông Phạm Văn Xại là người đi theo cách mạng, đến chết vẫn một lòng với Đảng. Những lời cuối của ông với những người bạn tù trước khi mất:

 “Tạm biệt anh em. Thân tôi không tiếc, nếu tiếc đã không đi cách mạng từ trong bóng tối. Anh em ở lại nên vững lòng tin mình không có tội, đừng do truy bức mà nhận bừa bãi. Cứ tiếp tục kêu oan lên trên, thế nào trên cũng sáng suốt tỉnh táo. Đừng tự tử thể xác. Đừng tự tử về chính trị, gây thêm tổn hại cho sự nghiệp chung của nước, của Đảng…”.(Trang 226).

Nhân vật chính trong tiểu thuyết là Phạm Tùng, anh có hoàn cảnh đặc biệt. Mẹ mất do bom đạn, bố bị bắt vì bị coi là phản động và chết trong tù, anh ở với người mẹ kế. Đất nước còn nghèo đói, chiến tranh, nhiều mâu thuẫn và hận thù Phạm Tùng phải sống một cuộc sống khác thường để có thể được lớn lên và trưởng thành:

“Phút chốc, đứa bé kháng chiến trở thành một đứa con của “Việt gian gián điệp loại đầu sỏ”. Nó đau khổ, nó nơm nớp lo sợ. Nó mau chóng hình thành ý thức phải sống hết sức giữ gìn, hết sức khuôn phép, lời ăn tiếng nói phải luôn đề phòng, thận trọng. Phải lặng lẽ vượt lên cảnh ngộ, không chịu ngụp chìm.”(Trang 13).

           Nhân vật người mẹ trong Sống là một người phụ nữ giàu nghị lực, đức hi sinh và tình yêu thương. Bà có một cuộc đời cơ cực, mười bốn tuổi phải đi phu mỏ cho Pháp, bị vắt kiệt sức lao động mười năm trời đến mức người bà sắt lại, nhỏ thó. Bà đi theo cách mạng và cưới ông Xại được mười tháng thì ông bị bắt. Bà nuôi ba đứa con riêng của chồng trong cảnh khốn cùng với cái án “gia đình Việt gian gián điệp” trên đầu, bà vẫn nuôi dạy con lên người có sự nghiệp. Và cuộc hành trình dài đằng đẵng minh oan cho chồng, để đi đến tận cùng sự thật, để được công nhận (ông Xại là người có công với cách mạng).

Chiến tranh xuất hiện không nhiều trong tiểu thuyết nhưng đầy ám ảnh và có tác động lớn tới số phận các nhân vật. Với người mẹ, bom đạn Mỹ phá nát quê hương và ngôi nhà thân yêu. Với Phạm Tùng chiến tranh hiện lên những mảnh vỡ đau thương trong kí ức tuổi thơ:

“Trời nắng thiêu đốt. Máy bay rít. Bom nổ. Đạn đại bác nổ… Có ai nắm chặt tay chú, lôi chú chạy nháo nhào trong hơi khói đạn ngạt ngụa, Một hố sâu hoác, đất tung tóe, đỏ quạch, đen thẫm. Những mảnh kèo, cột, ván, sà, gãy rời, rách tướp… Ba em chú đã chết trong đống đất gỗ. Mẹ còn thoi thóp.”(Trang 49).

Một gia đình nhỏ nhiều nỗi đau vẫn đứng vững trước những cơn bão dông, họ mạnh mẽ lên từng ngày để được sống, được trưởng thành. Họ cam chịu, thấu hiểu và yêu thương nhau nhiều hơn.

Đề tài đổi mới trong thời kì bao cấp

Có thể khẳng định, Sống là cuốn tiểu thuyết viết về đề tài đổi mới. Tác phẩm được viết sau đại hội VI (năm 1986), nguồn cảm hứng từ công cuộc đổi mới tư tưởng, đổi mới kinh tế xã hội của Đảng. Trong tiểu thuyết thì tư tưởng đổi mới đã xuất hiện từ lâu, sau giải phóng Miền Nam bởi những người trí thức trẻ có kiến thức, có nhiệt huyết, dám nghĩ, dám làm. Họ không ngủ quên trong vinh quang, không ngủ quên trong khoảng lặng bình yên của niềm hưng phấn chiến thắng, cũng không mang trong mình tinh thần lạc quan cách mạng thái quá. Họ nhìn thấy hậu quả nặng nề của chiến tranh, thấy đói nghèo, khó khăn và lạc hậu. Họ là những con người mang trong mình khát vọng đổi mới, họ là Cục trưởng Nguyễn Bái, Phạm Tùng, Tước, Tiến và Chương…

“Cục trưởng cục đào tạo bộ Điện và Than, Nguyễn Bái. Ông người tầm thước, rắn rỏi, tóc húi ngắn, lờm xờm sợi bạc. Chính ủy quân đội chuyển ngành. Tác phong mạnh mẽ dứt khoát.” Nguyễn Bái là người “giải thoát” và trao cơ hội cho Phạm Tùng được thể hiện tài năng của mình, đưa anh lên làm Hiệu trưởng trường Công nhân Cơ khí Điện, Than. Mạc Phi chọn cơ khi, lĩnh vực quan trọng với đất nước giai đoạn đó để viết. Lập luận của nhà văn được thể hiện rất rõ ràng, đất nước muốn khắc phục hậu quả sau chiến tranh, muốn đi lên thì phải nâng cao sản xuất, phát triển kinh tế. Cơ khí chính là mũi nhọn, quan trọng là đào tạo được nhân lực giỏi về cơ khí, đó là lí do trường Công nhân Cơ khí ra đời. Tiểu thuyết cũng đề cập tới câu chuyện về việc thành lập, khó khăn thời bao cấp và thách thức thời đổi mới của trường.

Phần nhiều số trang trong tiểu thuyết là những câu chuyện về công chức, công việc, mối quan hệ con người với con người trong thế giới đó. Tác phẩm không hẳn dễ đọc với nhiều người, nếu không nói là có phần khô khan bởi những từ như lãnh đạo, đồng chí, tổ chức, cá nhân, chỉ thị, quan điểm… Rồi là những chức vụ, chức danh lãnh đạo, cơ quan hành chính, sự nghiệp xuất hiện nhiều. Cùng với đó cả những tiêu cực, đấu đá, lợi ích… manh nha xuất hiện trong môi trường hành chính. Mạc Phi viết thẳng nhưng khéo về cái đời sống công chức thời bao cấp. Con người trong cái hành chính, bi kịch bị cuốn đi theo những lề thói để rồi đánh mất mình:

“Với lại, một bộ lãnh đạo mà sục sặc nhau, kèn cựa với nhau, rồi đấu đá nhau, nghi kỵ nhau, thì trước hết khổ cho quần chúng, chứ còn ai vào đây.”(Trang 11).

“Anh càng được quần chúng tín nhiệm, thì càng dễ bị “người ta” nghi ngờ, càng khiến các vị ghen tức uất máu.”(Trang 19).

“Thằng ấy thì “lý luận con tôm” thế thôi, chứ trình độ gì. Tôi vặn cho cu cậu hai câu, tịt mít. Rồi đổi ngay thái độ, quang sang ve vãn, thu phục cậu. Mời cậu đến nhà hắn, tự nguyện tôn hắn làm thầy, phải không?”(Trang 77).…

Người quen sống trong mặc cảm, hoang mang như Phạm Tùng tự hình thành cách sống:

“Tính thận trọng, dè dặt, không ẩn giấu sự hiềm nghi, mà biểu lộ một thói quen quan sát, cân nhắc: - “Nên hiểu thế nào? Phải đối xử thế nào cho đúng, cho tốt?”(Trang 107).

Trận trọng như vậy nhưng anh vẫn bị hãm hại. Dù vụ nghi án chính trị được giải, cha anh được minh oan, được nhà nước trao tặng huân chương nhưng “người ta” vẫn moi nó ra như một cái cớ để hạ uy tín, để chặn đường thăng tiến của anh. Ta vẫn thấy một Phạm Tùng có nhân cách, bản lĩnh giữa thói vụ lợi và mưu mô chốn thị phi tốt xấu. Công cuộc đổi mới giúp bớt đi cái quan liêu, giúp con người được giải phóng năng lực của mình, để con người được sống thật, thoải mái hơn, có nhân cách và giá trị với đời.

Trong tiểu thuyết nhà văn Mạc Phi nhắc tới vở kịch Tôi và chúng ta của Lưu Quang Vũ. Vở kịch ra mắt vào năm 1984 có nhiều tiếng vang, nhiều ảnh hưởng tới đời sống xã hội thời điểm đó. Vở kịch thể hiện tư tưởng đổi mới, cách nghĩ mới trong thời kì bao cấp, ca ngợi tinh thần dám nghĩ dám làm, dám phá bỏ các quy định giáo điều, lạc hậu. Tiểu thuyết Sống cũng được viết trong nguồn cảm hứng này, có thể coi đây là sự giao thoa về mặt tư tưởng. Đó cũng là tư tưởng chung, nguồn cảm hứng chung về khát vọng của con người, khát vọng của dân tộc mong mỏi được thay đổi, được phát triển. Tiểu thuyết như một sự cộng hưởng cho mảnh đề tài này, góp thêm sức vào luồng gió đổi mới sau đại hội VI.

Nỗ lực đổi mới nghệ thuật

Văn học Việt Nam những năm 80, đầu những năm 90 có nhiều chuyển biến mạnh mẽ. Một thời kì đặc biệt của văn học nước nhà với sự ra đời của nhiều tác giả, tác phẩm lớn. Sự ra đời của Nghị quyết 05 về Văn hóa Văn nghệ(năm 1987) “cởi trói cho văn nghệ sĩ” và lời kêu gọi của Đảng viết về công cuộc đổi mới của nước nhà, cải cách kinh tế, xã hội đã tạo ra một bầu không khí dân chủ và sáng tạo trong giới văn nghệ sĩ. Sống là tiểu thuyết đầu tiên trong giai đoạn sáng tác thứ hai của Mạc Phi ra đời trong bối cảnh lịch sử ấy. Trước đó ông chỉ được biết tới là nhà văn chuyên viết về miền núi, Sống là một sự thay đổi về tư tưởng và đề tài, cũng là thử thách mới đối với nhà văn.

Tiểu thuyết dài 238 trang, chia làm 30 phần, được đánh số từ 1 đến 30. Khi đọc, người đọc sẽ có cảm giác giống như đang xem một bộ phim, các cảnh cứ lần lượt hiện ra, câu chuyện cứ thế được phát triển, không theo trật tự tuyến tính, không theo dòng thời gian hay hồi ức nhân vật. Mạc Phi thể hiện một bút pháp già dặn, sử dụng ngôn ngữ rành mạch, chính xác, tạo ra độ hấp dẫn đối với người đọc. Văn phong lịch lãm, văn chương đậm chất hiện thực về con người và đời sống, Mạc Phi đi vào lòng người đọc bằng sự giản dị của mình. Người đọc sẽ thấy ở nhà văn sự cảm thông và thấu hiểu con người trên từng trang viết.

Điều dễ nhận thấy khi đọc Sống là cảm giác về những câu chuyện có thật ngoài đời được tác giả đưa vào tiểu thuyết, từ tên tuổi, chức vụ của nhân vật tới cả địa chỉ nhà, cơ quan đơn vị đều được nêu một cách chính xác. Cách tiếp cận hiện thực quyết liệt và trần trụi, tác phẩm làm phong phú thêm bức tranh hiện thực xã hội Việt Nam giai đoạn 1953 đến năm 1986, làm sống lại phần nào những số phận con người, sự thật và hiện thực của lịch sử dân tộc trong giai đoạn khắc nghiệt đó. Cuốn tiểu thuyết chạm vào cả hai mảng đề tài là cải cách ruộng đất và đổi mới trong thời kì bao cấp. Cách đây hơn ba mươi năm(1989), để viết về những vấn đề có thể coi là “nhạy cảm” đó, chẳng phải là điều đơn giản. Nó đòi hỏi bản lĩnh, nỗ lực dấn thân của nhà văn trên con đường văn chương.

Không giống như Rừng động với nhiều nhân vật, các mối quan hệ trong một xã hội phức tạp, nhiều mâu thuẫn, Sống có ít nhân vật nhưng các nhân vật có chiều sâu, thế giới nội tâm phong phú hơn. Đặc biệt là tính biểu tượng của nhân vật với những phẩm chất tâm hồn tốt đẹp: nghị lực(như người mẹ), mất mát hi sinh(như ông Xại), khát vọng đổi mới(như Nguyễn Bái) và sự trưởng thành vươn lên(như Phạm Tùng). Trong mỗi nhân vật đều có thể tìm thấy bóng dáng của đất nước của dân tộc trong những năm gian khó.

Một cuốn tiểu thuyết mà ở đó bạn có thể tìm thấy nhiều điều, từ oan sai thời cải cách, gian khổ thời chiến, thói quan liêu thời bao cấp và thử thách thời đổi mới. Nhưng trên tất cả vẫn là nghị lực, khát vọng vươn lên của con ngươi. Chúng ta cũng tìm thấy trong Sống những cuộc hành trình, không chỉ là hành trình sống bên ngoài mà còn là những hành trình bên trong nhân vật. Đó là hành trình sống trong lo âu, cơ cực của người mẹ, của Tùng sau vụ nghi án chính trị. Hành trình đấu tranh để đi tới tận cùng sự thật, để minh oan cho chồng, cho cha. Hành trình của Tùng từ cậu bé mười tuổi nhõng nhẽo, để dần trưởng thành, biết vượt qua đói khổ, tủi nhục, sự mặc cảm và sự hoài nghi sau biến cố để trở thành người đàn ông thành đạt làm được nhiều việc có ích cho dân, cho nước.

Sống, bản thân nó không phải ở đích đến mà là ở hành trình mà chúng ta đang đi, đang nỗ lực./.