A Pa Chải: Biên cương Tổ quốc được giữ từng phút giây 

Bút ký của Hiếu Trung Long

Những cột mốc

Những ngày cuối tháng 5, tôi quyết định vào Mường Nhé. Từ thành phố Điện Biên Phủ đến Mường Nhé là hơn hai trăm cây số, đèo dốc và xa xôi. Nhớ lần đầu đi cách đây nhiều năm, tôi luôn miệng hỏi anh lái xe, đã đến chưa? Giờ thì con đường cũng “ngắn hơn” đôi chút nhưng vẫn hun hút, miên man rừng núi. Mường Nhé nằm ở tận cùng phía Tây. Diện tích hơn 157.000 ha, dân cư chừng 50.000 người, phần lớn là đồng bào Mông, còn lại là Hà Nhì, Thái, Cống, Si La…

Ở đây, người dân đa phần sinh ra giữa núi, lớn lên giữa nương, rồi sống mãi ở đó. Chủ quyền ở nơi đây nằm trong những điều bé nhỏ. Với người Mông, người Hà Nhì, giữ đất chẳng phải khẩu hiệu, mà đó là cách họ sống. Đơn giản vậy thôi. Họ giữ bằng thói quen không rời bản, bằng nương lúa và bước chân giữa rừng biên cương. Họ là biên giới sống. Lần đó đi, anh lính biên phòng trẻ có bảo, ở đây không cần trạm gác nếu dân vẫn còn ở lại. Bởi đúng là thế, những bước chân đi nương mỗi sớm, bữa cơm chiều, tất cả đều là cột mốc. Cột mốc sống, biết cười, biết vui và biết giận.

Thị trấn nắng dịu, gió rừng chảy từ triền núi xuống những dòng mát lạnh. Ở thành phố Điện Biên Phủ vẫn còn hừng hực gió Lào, vậy mà chỉ hơn 200 cây số đường núi, Mường Nhé hiện ra một thế giới khác, trong trẻo và tĩnh lặng. Thị trấn nhỏ đang từng ngày thay da đổi thịt. Tôi vào Ủy ban huyện để xin tài liệu viết bài. Trong phòng, ai cũng bận. Người thì vội đi xã, người tranh thủ làm hồ sơ chuẩn bị sáp nhập. Chuyện sắp không còn huyện cũng làm người này, người kia có chút tiếc. Tôi trò chuyện với một bác cán bộ cao tuổi. Cả đời bác làm việc ở huyện, lên mảnh đất vùng cao này từ thời trẻ, thời làm giáo viên cuộc bộ, cắm bản. Bác bảo, tớ làm ở huyện nhiều năm, gặp nhiều cán bộ có tâm với dân, có tâm với huyện nhà, nên cũng thấy có đôi phần tiếc.

Nghe bác trò chuyện tôi cũng hiểu, không còn cấp huyện, hợp các xã cũng có nhiều cái khó khăn và cũng có nhiều cái lợi. Cán bộ gần dân hơn thì cái lợi nhất, như bác bảo là về vấn đề bảo tồn văn hóa các dân tộc. Gần 98% dân số huyện là đồng bào dân tộc thiểu số, mỗi dân tộc là một thế giới văn hóa riêng. Ở Sín Thầu, người Hà Nhì làm lễ Gạ Ma Thú để tạ rừng, làm Hồ Sự Chà để mừng mùa lúa mới. Người Cống đón Tết Hoa với điệu hát đối, tiếng đàn lá và nắm xôi ngũ sắc. Những lễ ấy là tiếng nói từ ngàn xưa, là cách mà tổ tiên họ hiểu và gìn giữ mảnh đất này. Cán bộ huyện về xã, vậy là gần dân hơn, giúp dân nhiều hơn.

Mường Nhé là miền hội tụ của nhiều dân tộc anh em, một bức tranh sống động và vững bền. Mỗi dân tộc là một gốc cây, cội rễ văn hóa, một thế giới riêng không tách biệt. Hiện ở Mường Nhé có hơn 109 điểm nhóm tôn giáo, với gần 24.000 tín đồ thuộc 72 bản, phần lớn theo Tin Lành, Công giáo, Cơ Đốc Phục Lâm. Sáu dân tộc có người theo đạo, trong đó có người Mông, Hà Nhì, những cộng đồng sở hữu kho tàng lễ nghi, dân ca, tri thức bản địa vô cùng phong phú. Tôn giáo là quyền tự do của con người. Đảng và Nhà nước quan tâm, bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người dân. Nhưng nếu không có định hướng, nếu không có sự hài hòa giữa đạo và đời, giữa đạo và văn hóa các dân tộc thì những bản sắc văn hóa có thể sẽ bị mai một dần đi. Tiếp nhận dòng văn hóa mới là điều tốt, những vẫn phải giữ được văn hóa dân tộc mình, bởi đó là cái gốc. Chính quyền địa phương hiểu điều đó và càng phải gần dân hơn. Các chương trình kiểm kê, phục dựng, bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể được triển khai.

Dịp tết vừa rồi, tôi có qua Mường Tùng gặp chợ tình đầu xuân. Các cô gái, chàng trai vẫn hát dân ca Mông. Ở đây, văn hóa không “bảo tồn” trong tủ kính, sách vở mà sống bằng hơi thở bản làng. Nhiều năm trở lại đây, những hoạt động văn hóa ngày càng nhiều hơn. Ở mỗi bản làng, già làng, trưởng bản, người có uy tín là những “cột mốc sống” vừng vàng. Họ là cầu nối giữa chính sách với lòng dân, giữa hiện đại với truyền thống. Đại hội đại biểu các dân tộc thiểu số huyện Mường Nhé lần thứ IV năm 2024, với 150/200 đại biểu là người dân tộc thiểu số, là một tuyên ngôn sống động về “thế trận lòng dân”, nơi văn hóa là nền tảng vững bền.

Đi sâu vào vùng biên, tôi dừng lại ở bia tưởng niệm ở đồn A Pa Chải. Gió chiều hun hút. Dưới bia đá là danh sách những người lính biên phòng đã ngã xuống trong chiến tranh biên giới 1979. Từng người trong số họ giờ là một dòng tên lặng lẽ hòa vào mây núi. Tôi nhớ đến câu chuyện về Anh hùng liệt sĩ Trần Văn Thọ, người lính biên phòng từng đóng quân ở Leng Su Sìn, cách A Pa Chải không xa. Câu chuyện về anh tôi nghe cũng từ lâu, bởi một người lính biên phòng. Liệt sĩ Trần Văn Thọ sinh ra ở Phú Thọ, nhập ngũ năm 1952, rồi lên Điện Biên những năm kháng chiến chống Pháp. Anh đi khắp các bản Hà Nhì dạy dân cách trồng ngô, bón phân, chữa bệnh…

Anh Thọ hy sinh vì sốt rét ác tính, trong lần đi vận động dân bản vào cuối năm 1961. Anh nằm trên đồi cao ở bản Leng Su Sìn. Mãi đến năm 2016, khu tưởng niệm Anh hùng Trần Văn Thọ mới được khánh thành. Những lớp người kế tiếp vẫn âm thầm làm việc mà anh làm, dựng lớp học, dạy trẻ con học, đưa xi măng lên đỉnh núi để dựng nhà bán trú. Họ bám đơn vị, bám địa bàn, cùng ăn, cùng ở, cùng làm, cùng nói tiếng dân. Có người lấy vợ bản, thành người miền núi. Các chương trình như “Con nuôi đồn Biên phòng”, “Nâng bước em tới trường”, “Mẹ đỡ đầu”… như rễ cây rừng, âm thầm bám sâu vào lòng núi, lòng dân.

Tương lai từ bản làng

Tôi gặp người đàn ông dân tộc Hà Nhì ở bản Tả Kố Khừ. Anh đi làm công nhân ở Bắc Giang gần hai năm, gửi tiền về dựng lại căn nhà gỗ. Anh bảo, sắp xuống miền xuôi rồi, ở nhà nghèo quá. Đó là tâm trạng của nhiều người trong đó có cả người trẻ, những người chưa từng biết đi xa nhưng giờ đi cả trăm cây số để làm thuê, kiếm sống. Những chuyến xe khách từ Mường Nhé về các tỉnh miền xuôi ngày càng nhiều. Trong mỗi chuyến đi ấy, là một hành trình mưu sinh. Là tự thân vượt núi. Rừng núi ở đây không làm người ta mềm yếu, mà khiến họ kiên cường hơn, dẻo dai hơn. Mường Nhé đang đổi thay.

Tôi đến Nậm Vì vào buổi sớm. Trời vừa ngớt mưa, mặt đất còn ẩm, sương len dưới từng thảm cỏ. Bản làng yên ắng, chỉ có tiếng gà gáy muộn và tiếng lũ trẻ con chạy nhảy trên con đường đất. Mùi khói bếp theo gió lùa ra từ những mái nhà. Người dân có lẽ đã lên nương từ sớm. Một chị người Mông địu con, tay xách bó rau, đi trên đường. Đứng cạnh là cậu bé, người nhỏ nhưng cao. Tôi hỏi chị, cháu lớn rồi chưa đi học à? Chị bảo, học lớp 8 ở trọ dưới xã, mới nghỉ hè về. Tôi cười, phải rồi mới được nghỉ hè. Cậu bé cũng cười thân thiện. Ở vùng đất tận cùng rừng núi này, nơi từng bước chân vượt dốc, từng mái nhà phải chống chọi cái nghèo và địa hình, giấc mơ về tương lai của mỗi bản làng càng trở nên thiết tha. Và giấc mơ đó bắt đầu từ giáo dục.

Nhiều thầy cô từ miền xuôi lên đây công tác, gửi tuổi xuân giữa sương mù, núi đá. Có người ở lại hơn 20 năm, coi bản là quê hương. Giữa thiếu thốn ấy, ánh mắt học trò vẫn sáng. Trẻ người Mông, người Hà Nhì, người Si La… vẫn đến lớp, vẫn học đọc học viết và trong ánh nhìn non nớt của chúng thấp thoáng, ước mơ. Thế hệ trẻ dân tộc thiểu số đã có sự tự lực, khởi nghiệp và tư duy mới. Cũng từ bản làng, những người con xa quê đã và đang quay về. Một số bạn trẻ sau khi học đại học ở Hà Nội, Thái Nguyên chọn trở lại làm cán bộ xã, giáo viên, buôn bán kinh doanh, làm nông nghiệp… Họ mang theo tri thức mới, mô hình mới và cả khát khao thay đổi mảnh đất mình sinh ra.

Địa hình hiểm trở, nghèo đói, di cư tự do, buôn bán phụ nữ vẫn còn. Những chàng trai tuổi mười tám, đôi mươi phải rời bản đi làm thuê vì đất đai canh tác thiếu, vì nhà thiếu gạo. Tôi hiểu, không thể giữ người trẻ ở lại bản. Nhưng có thể gieo vào họ niềm tin rằng nếu quay về, bản vẫn còn đó và tương lai có thể được xây lên từ chính mảnh đất này. Khởi nghiệp trên chính quê hương mình, thật khó và nó đòi hỏi khát vọng, kiến thức và nguồn lực. Cũng đôi lúc tôi nghĩ, hay các bạn cứ đi và mang trong mình tâm thế của người mang khát vọng, để học hỏi, để tích lũy và rồi một ngày các bạn đủ mạnh mẽ thì quay về, xây dựng quê hương. Quê hương mãi là gốc, Mường Nhé là nhà.

A Pa Chải, nhịp đập biên cương

Ngày 7 tháng 5, tròn 71 năm chiến thắng Điện Biên Phủ. Cột cờ A Pa Chải với lá cờ đỏ sao vàng rộng 37,5m² tung bay. Lá cờ ấy là biểu tượng chủ quyền, là nhịp đập phất phới, kiêu hãnh của một vùng đất đã bao năm gìn giữ biên cương. Thân cột cao 45,19 mét, như một trục xương sống dựng đứng giữa núi rừng, giữa biên giới ba nước. Phải vượt qua 519 bậc đá để lên được đỉnh cột cờ, đó là hành trình thiêng liêng, gợi nhớ đến từng bước chân dựng nước, giữ nước. Ngay dưới chân cột cờ là năm bức phù điêu. Các bức phù điêu mô phỏng văn hóa các tộc Mông, Hà Nhì, Cống, Khơ Mú, Thái, với chủ đề truyện “Sự tích Quả bầu mẹ” của Khơ Mú.

A Pa Chải, “một tiếng gà gáy ba nước cùng nghe” mang trong mình bản lĩnh, tinh thần dân tộc. A Pa Chải trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục về chủ quyền cho thế hệ trẻ. Từng bậc thang lên cột cờ là một bài học lịch sử không cần sách, là nơi học sinh, sinh viên có thể “chạm tay” vào lãnh thổ thiêng liêng. Các chương trình du lịch trải nghiệm, leo cột mốc, ngủ bản, nghe kể chuyện chiến sĩ biên phòng là những tiềm năng biên giới đang được phát huy.

Mường Nhé là huyện duy nhất của tỉnh Điện Biên giáp với Trung Quốc, với 40,8 km đường biên giới. Đó là một đoạn đường biên quan trọng, nơi phên dậu phía Tây Bắc của Tổ quốc. Sự hiện diện của từng người dân, từng người lính biên phòng nơi đây là vô cùng quan trọng. Trên các chốt biên phòng, những người lính thay phiên nhau tuần tra, qua những đường mòn, khe suối, vượt núi rừng. Một mô hình quốc phòng toàn dân, nơi mỗi người dân giữ rừng, giữ bản bằng đời sống thường nhật, bằng con người họ. Song, Mường Nhé vẫn là một vùng trũng, trũng về hạ tầng, về dân trí, về tiếp cận cơ hội. Nhưng chính cái “trũng” ấy lại là nơi Tổ quốc thử thách sức bền của mình. A Pa Chải là một địa danh, một biểu tượng. Nơi mà, mỗi người Việt khi tới đây đều thấy tự hào, thấy mình trong dáng hình Tổ quốc, giữa đại ngàn.

Mường Nhé, một góc núi xa xôi, nhưng là nơi gần nhất với trái tim người Việt. Bởi ở nơi ấy, Tổ quốc được giữ bằng sinh mệnh bao thế hệ, bằng văn hóa, bằng sự hiện diện mỗi phút giây của những con người bình dị nơi đây.

HIẾU TRUNG LONG