Thơ Trương Hữu Thiêm, khắc khoải và ấm áp tình người

Thơ thực sự luôn xuất phát từ bên trong, là tiếng lòng của tác giả rung cảm trước nỗi đau của con người, nhân gian. Nhà thơ nhìn đời sống, đón nhận những nỗi buồn, niềm vui lòng tích tụ cảm xúc cho tới khi nó đầy ắp và những câu thơ bung nở. Đó là cách mà thơ của Trương Hữu Thiêm ra đời. Thơ hay còn nằm ở mỹ cảm của ngôn từ. Giọng thơ của tác giả là giọng trầm, nhiều nội lực. Thơ của Trương Hữu Thiêm có xu hướng kéo người đọc chậm lại, trầm lại và lắng lại, để cùng suy tư ngẫm ngợi, để cùng đồng cảm và cùng đau. Những câu thơ như quặn thắt vào lòng người: “Giặc chạy rồi, về thôi các cô ơi/ Mẹ đang đợi, dù đã mờ con mắt” (Muôn thuở lưu danh).

 

 

Thơ Trương Hữu Thiêm, khắc khoải và ấm áp tình người

 

Nguyễn Thanh Long

 

Nhắc tới thơ Điện Biên không thể không nhắc tới nhà thơ Trương Hữu Thiêm, một người miệt mài viết thơ, làm báo mấy chục năm trời. Tôi cứ mang một ấn tượng rằng, nhà báo mà viết thơ thì thơ sẽ mang nhiều vấn đề về đời sống xã hội, về thế sự không thì con người xã hội trong thơ sẽ rất mạnh nhưng khi đọc “Niệm khúc Noong Nhai” tôi nhận ra Trương Hữu Thiêm là một nhà thơ thực sự, và cái tôi thơ ca trong ông rất mạnh. Đọc thơ tôi cũng nhận ra tác giả viết bằng trách nhiệm của một nhà thơ, của một nhà báo, của một cái tôi thi sĩ thênh thang giữa đời nhìn ngắm con người bằng cái tình, bằng yêu thương.

“Niệm khúc Noong Nhai” ra đời năm 2014, tuyển chọn 50 bài thơ hay sau nhiều năm cầm bút, mang nhiều tâm huyết của tác giả với thơ ca và tình yêu với mảnh đất, con người Điện Biên. Một không gian thơ rộng mở với nhiều đề tài, nhiều cảm xúc và ấm áp tình người. Tập thơ được giải Nhất Giải thưởng Văn học Nghệ thuật tỉnh Điện Biên Phủ lần II (2009 - 2014).

 Đề tài về Điện Biên

Tác giả không viết về một Điện Biên với quá khứ hào hùng, lững lẫy năm châu trấn động địa cầu, hay Điện Biên vĩ đại qua con mắt những người bên ngoài mà tác giả viết về một quê hương gần gũi, thân thương: Na Cô Sa một lần tôi tới, Thơ viết ngày trở lại, Lên Điện Biên đi anh, Sín Thầu ơi, Hẹn một lần thăm, Cảm xúc Pha Đin, Huyền tích U Va, Tự sự Noong Bua, Gặp lại Tủa Chùa, Quê mới, Biên cương lộng gió, Sín Thầu ơi… Nhiều tên huyện, tên bản và địa danh xuất hiện trong thơ. Những nơi tác giả đã đi qua hoặc có nhiều năm gắn bó, với nhiều kỉ niệm đẹp và tình người ở lại. “Tôi đã qua những đêm Chung Chải/ Và đã say trong vũ hội Hà Nhì/ Từ trên dãy Khoang San vọng lại/ Tiếng nai buồn như níu bước người đi” (Biên cương lộng gió). Với Trương Hữu Thiêm, Điện Biên là mảnh đất của nghĩa của tình: “Điện Biên bây giờ cái gì cũng khác/ Chỉ tình yêu là không thể đổi thay” (Lên Điện Biên đi anh). Tình yêu quê hương gần gũi và giản dị như hương thơm của mùi cơm nếp trong đêm:

“Đêm thị trấn suốt năm canh mộng mị

Có cái gì thao thức ở trong tim

Mùi cơm nếp từ bên bản Cáp

Nghe nôn nao, chân cứ muốn đi tìm” (Gặp lại Tủa Chùa).

Bao giờ cũng vậy, một tập thơ hay luôn cần những bài thơ hay và những câu thơ như đóng đinh, chiếc mỏ neo mắc vào lòng người đọc. Bài thơ Thơ viết ngày trở lại là một bài thơ như vậy, nhiều cảm xúc với những câu thơ như vụt ra từ tâm thức, phút bâng quơ vụt hiện lên trong tâm tưởng, như mơ như thực: “Tôi cúi nhặt dấu chân em ngày ấy/ Gặp câu thơ bốc cháy ở lưng đèo”. Thị xã Lai Châu sau mười một năm tác giả trở lại vẫn còn đó những bồi hồi, thương nhớ.

 “Thị xã nhỏ chạy dọc hai sườn núi

Dòng Nậm Lay thương nhớ lắng đôi bờ

Cơn gió và tôi lạc vào nhau bối rối

Ngôi sao khuya thao thức cuối Đồi Cao” (Thơ viết ngày trở lại).

Những câu thơ nhẹ nhàng về một Điện Biện thơ mộng, thanh bình và xanh mát hiện lên trong bức tranh thơ:

“Sông Nậm Rốm vẫn mềm như câu hát

Gạo Mường Thanh nghe tiếng đã muốn ăn

Con cò trắng lượn trên đồng bát ngát

Ruộng liền bờ cho sóng lúa lăn tăn” (Lên Điện Biên đi anh).

Người lính biên phòng

Điện Biên là tỉnh có đường biên giới dài, người lính biên phòng phải chịu nhiều khó khăn, vất vả nơi miền biên viễn xa xôi. Những bài về người lính biên phòng đều là những bài thơ hay trong tập: Nhưng đành lòng vậy, Na Cô Sa một lần tôi tới, Đêm Tá Miếu, Đêm biên cương, Lớp học biên phòng, Thương bản mình, Hoa ban nở là em vẫn đợi.

Hình tượng người lính biên phòng hiện lên trẻ trung, khỏe khoắn và mạnh mẽ trong cái khắc nghiệt của thiên nhiên cùng biên ải: “Rét cắt thịt, Na Cô Sa là vậy/ Sương mù giăng trắng cả nỗi nhớ nhà”, “Cơn sốt rét bất chợt trên sườn đá/ Nắm lá rừng quờ vội cứ thế nhai” (Na Cô Sa một lần tôi tới).

Lớp học biên phòng nơi miền biên giới xa xôi dựng lên để giúp các em học sinh dân tộc thiểu số được tới trường, biết đọc biết viết: “Chẳng ai trả lương, cũng chẳng ai dự giảng/ Thương bản mình thầy khắc dạy không thôi” (Thương bản mình). Ngày giờ và công việc của các anh cũng thay đổi: “Sáng xuống bản, tối quay về đơn vị/ Đêm ngồi bên giá súng soạn bài” (Lớp học biên phòng). Nhưng không chỉ là trách nhiệm mà còn là tình yêu thương:

“Đêm trở gió, thầy giật mình thức giấc

Nghe mưa rơi đoán cơn lũ đầu nguồn

Đường tới lớp qua bảy con thác dữ

Mai, lạy giời, được một nửa học sinh” (Thương bản mình).

Những đêm lạnh buốt, giữa rừng núi mênh mông bên trong người lính kiên cường ấy vẫn là con người bình dị mang nỗi cô đơn, nỗi nhớ nhà và nhớ người thương:

“Gió thốc ngược từ lòng thung thăm thẳm

Chiếc mũ mềm ướt đẫm sương đêm

Đêm tuần tra núi giật mình bừng thức

Tiếng từ quy khắc khoải suốt năm canh” (Đêm biên cương).

Những người lính trẻ yêu đời, yêu cuộc sống và yêu vùng đất biên cương thơ mộng. Có những lúc yếu lòng, những lời thủ thỉ yêu thương của anh gửi người yêu nơi quê nhà mang bao niềm hi vọng, ước mong.

“Biên giới mùa này đẹp lắm em ơ

 Mây lãng đãng như nét nhìn thiếu nữ

 Hoa ban nở nghĩa là em vẫn đợi

 Nơi quê nhà em thắp lửa tương tư” (Hoa ban nở là em vẫn đợi).

Người giáo viên vùng cao

Điện Biên giờ có giao thông thuận tiên, xe máy ô tô có thể đi tới các bản làng, trường học được kiên cố hóa có lẽ ít người còn nhớ về một thời gian khó, thời của những con người đầu tiên đến với bản làng xa xôi, hun hút giữa núi rừng. Thơ có thể lưu giữ kí ức của một thời, để những con người trong cái thời khó khăn và nhiều mất mát ấy không bị quên. Bài thơ về thầy cô giáo vùng cao: Tấm lòng thắp đỏ, Xuân về bản em, Như lòng mẹ bao la, Lặng lẽ Chua Ta B, Em là hoa của núi.

Vẻ đẹp của con người, của tuổi trẻ: “Trường mới dựng, em là hoa của núi/ Nụ cười hiền má lúm tuổi đôi mươi” (Em là hoa của núi). Những khó khăn, vất vả của thầy cô giáo, cả những sự cô đơn và tuổi xuân trôi đi theo bao thế hệ học trò:

“Đường đến lớp qua bao nhiêu con dốc

Là bấy nhiêu cung bậc cuộc đời cô” (Tấm lòng thắm đỏ).

Tình thầy trò nơi “Gió hun hút sương mù giăng tứ phía”, dù chỉ là món quà nhỏ ngày nhà giáo nhưng cũng đủ ấm lòng người.

“Ngày nhà giáo, trò ôm theo quả bí:

- Cô ăn đi cho cái sức về nhiều!

Nhận món quà, cô cười cay khoé mắt

Nghe chiều nay trời đỡ lạnh bao nhiêu…” (Lặng lẽ Chua Ta B).

Nỗi đau chiến tranh

Tác giả có nhiều bài thơ viết về đề tài này: Có một chị làng bên vẫn đợi, Mười bông hoa trinh liệt, Một thời và mãi mãi, Muôn thuở lưu danh, Xin mẹ đừng buồn, Lại về xóm cũ, Niệm khúc Noong Nhai. Những câu thơ không có khói lửa chiến tranh, không tiếng bom đạn hay kẻ thù. Chiến tranh được tác giả nhìn ở góc độ khác, đó là nỗi đau. Nỗi đau của những mất mát hi sinh, nỗi đau của những người ở lại, người đang sống.

Vẻ đẹp đau thương của mười cô gái thanh niên xung phong ở ngã ba Đồng Lộc, những câu thơ nhẹ nhàng nhưng đau đớn: “Bốn mươi năm không ai thêm một tuổi/ Dòng sông La vẫn dào dạt chảy xuôi/ Trời Can Lộc vẫn xanh như khúc hát/ Gió rì rào như lời mẹ bên nôi” (Mười bông hoa trinh liệt). Hoà bình mà chúng ta có được ngày hôm nay được đánh đổi bằng sự hi sinh của những người nằm lại sau những cuộc chiến tranh, cả những đau thương, mất mát của người mẹ, người chị ở hậu phương:

“Mẹ vẫn ngày ngày chăm sóc hàng cau

Giàn trầu lụi, mẹ lại trồng gốc mới

Có một chị làng bên vẫn đợi

Lá diêu bông chị gửi một người đi” (Có một chị làng bên vẫn đợi).

Tên của tập thơ được lấy từ một bài thơ trong tập, bài Niệm khúc Noong Nhai, tác giả viết để tưởng nhớ hương hồn 444 người dân vô tội bị giặc Pháp sát hại tại trại tập trung Noong Nhai (theo đề từ của bài thơ): “Tấm bia Noong Nhai mang hình trái bom/ Trầm mặc đứng giữa bình yên thôn xóm”,“Những người vợ trải nghìn đêm thức đợi/ Mái tóc giờ bạc trắng sắc mây trời” (Niệm khúc Noong Nhai).

Thân phận người phụ nữ

Người phụ nữ trong chiến tranh với sự mất mát hi sinh như Mười bông hoa trinh liệt, những người vợ, người mẹ bạc tóc chờ người thân, những cô giáo vùng cao đánh đổi cả thanh xuân. Cả những hi sinh lặng thầm của những người phụ nữ giữa đời thường. Câu chuyện về cô y sĩ ở mỏ than: “Tám năm trời mình an ủi lấy mình/ Nỗi niềm gửi nơi đầu mây cuối gió”. Bao nỗi vất vả, cô đơn: “Vùng quê nghèo, than lẫn vào giấc ngủ/ Năm canh dài nằm đếm giọt sương rơi” (Thơ viết ở tầng than).

Câu chuyện được kể bằng thơ về một cô gái trẻ đẹp, “Bỏ lại ruộng nương nơi bản nghèo lam lũ” để lên thành phố.“Nhưng rất nhanh, giữa dòng đời sấp ngửa/ Em héo tàn trong ân ái mây mưa/ Bông ban ngây thơ mắc “ết” mất rồi”. Cô trở về với mẹ cha:“Sau mấy năm đem hương sắc bán rong/ Bông hoa núi ngược ngàn về xóm núi”. Và một ngày: “Bên mộ em, một cây ban mới lớn/ Lứa hoa đầu trắng nhất giữa rừng ban” (Nỗi đau lặn vào).

 Nhà thơ viết về mình và những người yêu thương xung quanh mình cảm tưởng như dễ nhưng lại là khó. Bởi nó đòi hỏi tác giả phải sống thật, viết thật và phải chìm sâu vào thế giới bên trong mình. Trương Hữu Thiêm dành tình cảm đặc biệt cho người phụ nữ quan trọng nhất đời mình với những bài thơ: “Cô Tấm” nhà mình, Giá em biết, Không giờ rồi, Bài thơ cho con.

“Chấp nhận anh như việc làm từ thiện

Em chỉ cho mà không nhận lại gì

Đêm trở giấc, em một mình thao thức

Tiếng thở dài những sợ gió mang đi” (“Cô Tấm” nhà mình).

Những người phụ nữ trong thơ Trương Hữu Thiêm cũng thật đẹp, cái đẹp của tâm hồn, đẹp của sự chịu đựng, đức hi sinh và tình yêu thương.

“Tiếng thở dài đọng lại mỗi trang thơ”

Đó là tiếng thở dài của đời sống, của nỗi buồn thi ca, của tình người trong nỗi khắc khoải. Nhắc đến cái tình trong thơ không thể không nhắc đến tình cảm gia đình. Bài thơ cho con là một bài thơ giản dị, xúc động và ấm áp về thứ tình cảm thiêng liêng và cao đẹp ấy:

“Con đến trường, trên tay manh áo vá

Cha nhìn theo, thấy rách ở lòng cha

Nếu con biết lúc xâu kim, mẹ khóc

Chắc con không giận dỗi suốt chiều qua”. (Bài thơ cho con).

Đó còn là tiếng thở dài của Trương Hữu Thiêm với những thân phận con người trong kiếp nhân sinh với buồn vui, được mất và những cô đơn của kiếp người trong cõi mênh mông. Với bất kì tập thơ nào không khó để tìm ra được những đề tài nhưng một ấn tượng, một giá trị thơ thì không phải tập thơ nào, tác giả nào cũng có. Thơ thực sự luôn xuất phát từ bên trong, là tiếng lòng của tác giả rung cảm trước nỗi đau của con người, nhân gian. Nhà thơ nhìn đời sống, đón nhận những nỗi buồn, niềm vui lòng tích tụ cảm xúc cho tới khi nó đầy ắp và những câu thơ bung nở. Đó là cách mà thơ của Trương Hữu Thiêm ra đời.

Thơ hay còn nằm ở mỹ cảm của ngôn từ. Giọng thơ của tác giả là giọng trầm, nhiều nội lực. Thơ của Trương Hữu Thiêm có xu hướng kéo người đọc chậm lại, trầm lại và lắng lại, để cùng suy tư ngẫm ngợi, để cùng đồng cảm và cùng đau. Những câu thơ như quặn thắt vào lòng người: “Giặc chạy rồi, về thôi các cô ơi/ Mẹ đang đợi, dù đã mờ con mắt” (Muôn thuở lưu danh). Trong 50 bài thơ, không có bài thơ nào nhợt nhạt, không có bài nào là na ná giống thơ. Thể thơ tác giả sử dụng phần nhiều là thơ tám chữ. Thơ tám chữ gần với thơ tự do, ít nghiêm luật và tác giả cũng tự do hơn trong thể hiện cảm xúc và ngôn ngữ của mình. Gấp lại tập thơ “Niệm khúc Noong Nhai”, còn đọng lại là những câu thơ khắc khoải và ấm áp tình người./.