Lương Quy Nhân: Hồn thơ đậm chất xứ Thái

Nhà thơ dân tộc Thái Lương Quy Nhân (1926 - 1996) tên khai sinh là Lương Văn Phồn, quê ở bản Lụa, xã Thôm Mòn, Thuận Châu, Sơn La. Ông là một trong những lá cờ đầu, một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên cho nền văn học Cách mạng ở Tây Bắc.

Lương Quy Nhân: Hồn thơ đậm chất xứ Thái

Nguyễn Ngọc Bảo

1. Lương Quy Nhân. Nhà thơ dân tộc Thái Lương Quy Nhân (1926 - 1996) tên khai sinh là Lương Văn Phồn, quê ở bản Lụa, xã Thôm Mòn, Thuận Châu, Sơn La. Ông là một trong những lá cờ đầu, một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên cho nền văn học Cách mạng ở Tây Bắc. Là người con của núi rừng nhưng sớm được giác ngộ nên đã tham gia Cách mạng từ trước năm 1945. Trong thời gian công tác, ông đã có những hỗ trợ quan trọng cho việc nghiên cứu văn hóa và văn  học dân gian Thái của nhà văn Mạc Phi. Ông cũng tham gia sáng tác cả thơ tiếng Việt và thơ Thái và là một trong số ít tác giả dân tộc thiểu số là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam thời kì đó. Lương Quy Nhân cũng đã từng là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam, Ủy viên Hội đồng văn học các dân tộc thiểu số thuộc Hội Nhà văn Việt Nam. 

2. Trong trẻo một hồn thơ Cách mạng. Gọi Lương Quy Nhân là nhà thơ Thái đúng theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng. Thơ của ông vi diệu ở cả mảng sáng tác bằng tiếng Thái (tiếng Thái viết theo chữ phiên âm) và tiếng Việt. Không tìm được tài liệu nào nói về quá trình được giác ngộ Cách mạng của nhà thơ Lương Quy Nhân, nhưng qua thơ ông cũng có thể đoán định được phần nào. Bài Đảng đã cho thuốc hồi sinh như một cuốn phim ngắn về các sự kiện cách mạng  đời của chính tác giả, ông viết: Tuổi mười lăm gặp ngay cơn gió ác bão bùng/ Tuổi xuân lòng trong trắng như hoa ban / của núi rừng Tây Bắc/ Bừng tỉnh dậy đã thấy Tây đỏ, Nhật lùn /Hút máu mủ người dân lương thiện. Lương Quy Nhân sinh năm 1926, nếu vậy thì bài thơ với hình ảnh tuổi 15 là đang nhắc đến khoảng những năm 1941, đó là giai đoạn thành lập Mặt trận Việt Minh chống phát xít. Phong trào khi đó chưa lan rộng mà đang luồn sâu để vận động quần chúng nhân dân, thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền trước khi tiến hành giải phóng. Có lẽ Lương Quy Nhân được giác ngộ Cách mạng từ hồi đó(?).  Hai câu thơ có tứ thơ rất quen và thường bị đánh giá không cao vì nó có cấu tứ giống với hai câu đầu bài Từ ấy của nhà thơ Tố Hữu: Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ /Mặt trời chân lí chói qua tim. Đánh giá như vậy là phiến diện, và cách tiếp cận ấy tạo ra một “nỗi hàm oan” không nhỏ. Văn chương từ cổ đến kim vẫn có sự giao thoa lẫn nhau. Thậm chí thơ trung đại Việt Nam còn có cả một hệ thống thi liệu, văn liệu mang tính ước lệ tượng trưng mà mãi đến thời văn học lãng mạn Việt Nam mới lên tiếng phản ứng, và đến tận thời kì đổi mới mới có thể hạn chế được phần lớn trong sáng tác. Vậy thì cớ gì lại bắt bẻ một nhà thơ chính gốc người dân tộc thiểu số sinh ra và lớn lên ở tận nơi thâm sơn cùng cốc như vậy!

Kế thừa có sáng tạo mới là đặc trưng của văn chương. Hãy quan tâm đến những câu thơ khác trong bài thơ này: Hai mươi mốt tuổi bị ớt vào mắt xót xa ngậm đắng rõ mặt bọn chó săn.../ Tuổi ba mươi lại gặp ma lửa/ Liếm gót chân giặc Mỹ đeo ống máu treo cổ. Đến đây thì đã thấy rất rõ, Lương Quy Nhân không dùng trạng ngữ chỉ thời gian để định vị một sự kiện trong đời mà ông dùng lối tả thực kết hợp ẩn dụ để diễn tả nhận thức của mình về quá trình Cách mạng của dân tộc. Cái mốc mười lăm tuổi, hai mươi mốt tuổi, ba mươi tuổi gắn với các biến cố quan trọng nhất của dân tộc biểu đạt tâm niệm một con người đã trọn tuổi xuân dâng hiến cho sự nghiệp đấu tranh tiêu diệt kẻ thù đã hút máu mủ, xát ớt cay, đeo ống máu treo cổ vào nhân dân ta. Đó là một chiến sĩ với tâm hồn trong trẻo: Đi theo Đảng, làm theo lời Đảng/ Dưới cờ Đảng quang vinh bách chiến bách thắng. Vẫn lối diễn đạt thô mộc đậm chất dân dã, trong bài Một ảnh đẹp nhất ông đã viết: Và mỗi năm muốn có ảnh kỉ niệm /Và đến khi chết đi muốn có ảnh treo bàn thờ. Lối lập luận tưởng chừng đơn giản này bỗng chốc bất ngờ chuyển ngoặt một cách mãnh liệt: Chỉ có một tấm ảnh đẹp nhất:/ Là hình trong bản lí lịch không bao giờ hoen ố... Lối tư duy trong trẻo ấy có lẽ đến nay cũng vẫn là nét phẩm chất hiếm có của văn học Việt Nam.

3. Thơ Lương Quy Nhân đậm nét tư duy Thái. Người Thái là một trong những dân tộc ít người Việt Nam có một bề dầy, bề rộng chiều sâu về văn hóa dân tộc. Người Thái có tiếng nói và chữ viết riêng từ rất sớm so với các dân tộc khác, dân số cũng đông, sinh sống ở khắp các vùng của khu Tây Bắc, đó là điều kiện tốt để phát triển văn hóa. Khảo sát các tác phẩm văn học(trong đó có các văn bản nghi lễ, tôn giáo, tang ma... ) đã thấy người Thái có những sự tiếp biết rất quan trọng về văn hóa với các dân tộc khác. Tuy nhiên, văn hóa Thái vẫn giữ được những nét ổn định khác biệt hoàn toàn so với các tiếp biến văn hóa từ các dân tộc khác, những khác biệt ấy tạo nên nét văn hóa đậm bản sắc dân tộc. Sự khu biệt tạm thời đó – chắc chắn chưa mang tính tuyệt đối - tạm gọi đó là nét tư duy Thái.

Hầu hết các dân tộc Tây Bắc trước năm 1980 đều canh tác một loại hình là trồng lúa nương hoặc trồng lúa nước. Cũng có một vài gia đình có địa thế thuận tiện thì canh tác cả hai loại hình, nhưng rất ít, chỉ là thiểu số. Riêng người Thái canh tác song song cả lúa nương và lúa ruộng. Tục ngữ Thái có câu: hay lưa ta bấu to ná haư nưng (nương nhiều mảnh không bằng một thửa ruộng). Cũng có câu: Chạn hay ná dák khẩu (lười ruộng nương ít thóc). Kế thừa từ lối tư duy cuộc sống gắn với ruộng và nương, nhà thơ Thái đã viết: Quên sao được cơm tẻ nương trắng dẻo/ Cơm nếp ruộng ngậy thơm. Cái tình ý thẳm sâu là hai hương vị của tẻ nương, nếp ruộng. Chỉ những người sống Tây Bắc trước những năm 80 thế kỉ trước mới biết hương vị đậm đà của hai loại gạo này. Gạo nếp ruộng mà nhà thơ nhắc đến ở đây chắc chắn là loại khẩu tan (gạo tan) của người Thái, nó là nguyên liệu để chế món khẩu chí (cơm nướng) nổi tiếng của người Thái. Nhắc đến món cơm nếp ruộng, nhà thơ Lương Quy Nhân đã gói ghém trong đó cả một nét văn hóa ẩm thực cổ truyền, lại gợi nhớ những phút giây đầm ấm, sum họp, thân tình mà mỗi khách vãng lai đến bản đều không thể nào quên.

Mỗi bài thơ của nhà thơ Lương Quy Nhân đều gửi gắm một khát vọng lớn, có những khát vọng lớn lao mang tầm sử thi hoành tráng nhưng ngôn ngữ và hình ảnh thơ lại giản dị trong sáng, gần gũi với đời sống đồng bào dân tộc Thái: Hôm nay, bản đồ Lai Châu được ghi thêm đường/ Lại một mũi tên bắn trúng đích/ Một mũi gươm che chở biên giới/ Một mũi nhọn bảo vệ hòa bình. Nếu đặt bài thơ vào hoàn cảnh hôm nay, khi mà đất nước đang chuyển mình vươn lên, nơi nơi mở đường rải thảm asphalt thì một cung đường đá hộc rải cấp phối ở Lai Châu chỉ là sợi chỉ nhỏ trong bản đồ giao thông quốc gia. Nhưng hãy đặt bài thơ vào thời điểm năm 1996, khi mà ở Lai châu vẫn còn: Đi lạc rừng sâu/ Đặt tên đèo – lạc/ Người đi thang đá/ leo dây rừng/ lội bùn lầy thì mới thấy niềm tin, niềm vui khi có con đường – một mũi nhọn bảo vệ nơi vùng cao biên giới được sống trong hòa bình cao quý biết nhường nào.

Với Lương Quy Nhân, tình riêng và nghĩa chung đã lồng ghép với nhau, đan quyện nhau trở thành tình yêu tổ quốc, cho nên: Dù mới cưới chỉ tròn bốn tháng đầy nhưng chàng trai quyết chí lên đường thực hiện nghĩa vụ quân sự, cầm súng chiến đấu để bảo vệ quê hương. Trong bài Nhớ ông đã “lập luận” với người vợ mới cưới của mình: Em ạ? Nếu từ chối cả dân tộc nhớ mong/ Tổ quốc Việt Nam đã kéo dài đau lòng/ Tây, Nhật đi, Mỹ lại vào/ Mỹ đi, Tàu bành trướng lại đến. Hạnh phúc gia đình thực sự viên mãn khi cả hai người hoàn thành tốt nhiệm vụ cao cả của mình: Việc giết giặc để anh lo/ Em đón chờ hoa hồng anh tặng/ Việc nhà hợp tác em lo/ Em lại gửi bánh chưng bánh cốm tặng anh. Đôi khi nhà thơ lại có những so sánh liên tưởng hết sức độc đáo và thú vị của tư duy Thái: Nhìn đường như dây lưng người bộ đội/ thắt ôm quả đồi/ Như khăn piêu thiếu nữ buộc chặt cổ quả núi. Đọc câu mấy câu của Lương Quy Nhân lại chợt nhớ một hình ảnh đậm chất dân tộc mang “thương hiệu” của nhà thơ Mùa A Sấu: Đường Ma Li Pho như sợi chỉ xuyên qua sống váy Mèo. Thật là thú vị.

Để vận động bà con nhân dân từ bỏ các hủ tục lạc hậu, Lương Quy Nhân trong bài Giấy khai sinh vẫn đẹp đã viết: Sống bằng gì bây giờ?/ Bằng ma nhà hay ma rừng/ Có ma nào như lòng thương dân/ Bằng kêu trời hay khấn đất/ Trời đất nào cứu nổi đời ta/ Bằng thầy mo, hay thầy cúng nói điêu chăng. Nói lên điều này, Lương Quy Nhân đã hết sức dũng cảm chống lại cả một tập quán mang màu sắc tâm linh người Thái. Nhưng “chống” lại không có nghĩa là ông phủ nhận hoàn toàn phong tục tập quán, thế giới tâm linh của dân tộc mình, mà theo ông, phải tiếp thu những tiến bộ của Cách mạng, phải lấy cái duy vật để duy trì cuộc sống, phải thay đổi thói quen nếp nghĩ để cuộc sống tốt đẹp hơn:  Có viên thuốc cứu chữa khi đau ốm/ Có máu tiếp của y bác sĩ hiếu thảo.../ Hôm nay giở xem giấy khai sinh/ Còn thơm vạt áo chàm của mẹ che vú/ Sống thời đại Hồ Chí Minh.

 4. “Trường liên tưởng” trong thơ Lương Quy Nhân. Liên tưởng và tưởng tượng là đặc trưng quan trọng bậc nhất của văn chương, nó không chỉ giúp bài thơ có “chất thơ” mà nó còn giúp khẳng định phong cách của mỗi nhà thơ. Lương Quy Nhân là nhà thơ có trường liên tưởng độc đáo mang đậm phong cách thơ Thái. Thủ pháp nghệ thuật trùng điệp trong thơ Lương Quy Nhân thể hiện trường liên tưởng phong phú bay bổng của hồn thơ Thái. Cũng giống như thơ Thái trong văn học dân gian Thái, Lương Quy Nhân ít khi sử dụng một hình ảnh thơ để diễn tả tứ thơ của mình. Nói cách khác, nhà thơ không dùng thủ pháp gợi mà dùng thủ pháp tả để bộc lộ các sắc thái ý nghĩa trong bài thơ. Do đó, nó vô hình chung đã tạo nên phép trùng điệp cho bài thơ. Lương Quy Nhân thường hay sử dụng phép liên tưởng tương đồng để tạo ra phép trùng điệp. Trong bài Lời khuyên, chỉ để nói được một lời khuyên: Miếng ăn ở rừng cỏ đó/ Cá béo ở ruộng nước đầy/ thì nhà thơ đã sử dụng cách diễn đạt hàm ý: khi nào thật sự gắn bó khăng khít với nhau thì mới đưa ra lời khuyên cho nhau. Bởi thế nhà thơ đã viết: Khi nào:/ Ăn cơm cùng chõ/ Nói nhỏ cùng mâm/ Ăn rêu cùng thác/ Miếng cót nằm cùng/ Đượm tình cười trộm/ Đội nón đợi mưa tháng tám/ Đội mũ đợi nắng tháng ba/ cùng cào nương tới chân núi/ cùng làm ruộng sát sườn đá/ Miếng ăn ở rừng cỏ đó/ Cá béo ở ruộng nước đầy...

Trong nhiều bài, Lương Quy Nhân đã sử dụng thủ pháp liên tưởng đối nghịch để diễn đạt nội dung tư tưởng và tình ý trong thơ. Bài Bắt hổ dữ phục hàng, ông đã viết: Xưa, cưỡi núi thay ngựa/ Cưỡi sương cưỡi mây cho mát/ Nay, đạp đất bẻ cây/ Uốn núi cong thành đường thẳng/ Cho voi sắt lên. Nhiều câu thơ của Lương Quy Nhân có bóng dáng của những câu tục ngữ: Thương nhau múc nước vào ruộng mạ/ còn kịp ăn cơm chiều/ Không thương nhau múc nước đổ ao to sẽ rò rỉ chảy cạn. Phép đối nghịch tuy rằng nó làm bộc lộ trực tiếp tình ý của bài thơ, khiến tứ thơ dễ dàng được nhận ra, nhưng cách diễn đạt này lại thể hiện rõ nét phương pháp tư duy đơn giản và chân thật của người dân tộc. Thật tiếc, nhiều người xưa nay vẫn coi cách diễn đạt chân thật này không phải là thơ!

5. Thơ Lương Quy Nhân sử dụng nhiều “điển tích, điển cố” trong văn hóa dân gian. Một vấn đề lớn đặt ra ngay lúc này là nhiều độc giả khẳng định đọc thơ mà chẳng hiểu gì cả. Điều này rất đúng, đặc biệt đúng với các nhà thơ dân tộc viết theo phong cách dân tộc, vì muốn hiểu thơ của tác giả dân tộc bắt buộc người đọc phải có một phông nền nhất định về văn hóa, phong tục, tập quán dân tộc. Một quy luật từ cổ đến kim rằng văn học là tấm gương phản chiếu thời đại, nên nếu không hiểu thời đại của dân tộc thì sao hiểu nổi những cái đã khúc xạ qua tâm hồn nhà thơ. Lương Quy Nhân cũng vậy, thơ ông khó hiểu bởi phần lớn các bài thơ mang phong vị Thái của ông đều nhắc đến một “điển cố, điển tích” nào đó, hoặc ông phát triển từ thành ngữ, tục ngữ, phương ngôn Thái. Có thể tạm chia thành mấy kiểu sau (không dám nói là tuyệt đối) về cách phát huy văn hóa Thái của Lương Quy Nhân.

Cách phát huy sáng tạo từ văn hóa dân gian theo phương châm “tái tạo tế bào”. Thực chất phương pháp sáng tác này không phải đến Lương Quy Nhân mới có mà nó phổ biến trong thơ tất cả các dân tộc từ xưa đến nay. Đây là cách mà các nhà thơ phát triển tứ thơ trên cơ sở nòng cốt tứ thơ được gợi ra từ những câu tục ngữ, ca dao, dân ca hoặc những câu chuyện dân gian. Rất nhiều bài thơ của Lương Quy Nhân có đặc điểm như vậy.

Núi hai người, là một bài thơ tình rất lãng mạn của Lương Quy Nhân, có đoạn: Sống có nhau chung quả núi này làm chứng/ Chết có nhau đặt quả núi này làm tên hai người/ Không có sông nào ngăn nổi tình yêu/ Không có núi nào lấp nổi tình thương/ Sống trên đời chỉ có tình thương. Bài thơ lấy tứ thơ từ câu chuyện đặt tên “Pú soong dam” có nghĩa là “núi hai người thăm nhau”. Chuyện kể rằng có một đôi trai gái yêu nhau thắm thiết, nhưng vì lễ giáo phũ phàng không cho họ lấy được nhau, sau, mỗi người có một gia đình. Khi về già, một hôm cả hai có ý định tìm thăm nhau, họ lên đường và vô tình gặp nhau ở một đỉnh núi, tứ đó ngọn núi được gọi là “Pú soong dam”. Hồn cốt của câu chuyện đã trở thành linh hồn của bài thơ, vừa ca ngợi, đề cao phẩm chất bất diệt của tình yêu lại vừa vút lên khúc hát về tấm lòng chung thủy. Bài thơ này xứng đáng được đánh giá là một bài thơ tình rất hay của Lương Quy Nhân.

6. Sự kế thừa sáng tạo từ văn học dân gian. Nhiều hơn cả là những bài thơ mang dấu vết ca dao dân ca trong thơ Lương Quy Nhân. Hầu như đọc bài thơ nào của ông cũng thấy nhà thơ vận dụng sáng tạo thơ ca dân gian, khi thì làn điệu dân gian, lúc là hình ảnh thơ hoặc ngôn ngữ dân gian. Không khó tìm những bài thơ mang âm hưởng dân ca như bài Nhớ: Ngoảnh mặt về đây, người vợ yêu ấm lòng anh ơi/ Ngửa bàn tay một tí về đây, người vợ thương mới cưới à/ Búi tóc mượt mà cho anh thơm/ Thân thon, hương hoa hồng thơm, cho anh hôn/ Thơm một tí bắt mùi/ Đừng quên ngày hẹn thề lúc cưới. Đọc đoạn thơ lập tức sẽ liên tưởng đến Xống chụ xon xao (Tiễn dặn người yêu) do Mạc Phi sưu tầm, biên dịch: Xin hãy cho anh kề vóc mảnh/ Quấn quanh vai ủ lấy hương người/ Cho mai sau lửa xác đượm hơi/ Một lát bên em thay lời tiễn dặn. Mặc dù đó đều là những lời thơ về cuộc chia li, đều diễn tả nỗi nhớ thương, luyến tiếc, nhưng cuộc chia li của Xống chụ xon xao là lần gặp cuối cùng trước khi người yêu về nhà chồng nên lời thơ Xống chụ xon xao đậm tính bi thiết, còn cuộc chia tay của Nhớ là sự ra đi vì nghĩa vụ công dân nên tuy có buồn nhưng không thống thiết bi ai. Rõ ràng, nhà thơ Lương Quy Nhân đã vận dụng một cách sáng tạo vốn văn học dân gian vào sáng tác của mình.

Nếu đọc thơ Lương Quy Nhân bằng cảm quan hiện đại thì khó lòng cắt nghĩa được những câu thơ sử dụng các hình ảnh kiểu như: Thà quên đi, ta không quên cái chăn bông thường đắp chung/ Thà quên đi, ta không quên cái áo thường mặc quen mùi.  Hai câu thơ có hai hình ảnh mang tính biểu trưng của văn hóa và tín ngưỡng Thái là cái chăn bông và cái áo. Chăn bông là một trong hai thứ của bộ chăn đệm, là của hồi môn khi cô gái về nhà chồng do chính đôi tay cô gái cầu kì từ việc chọn bông lau làm ruột chăn đệm đến việc phơi cho khô mà không giòn, đến việc dệt vải làm vỏ, nhồi bông... Còn đối với hình ảnh cái áo lại là một câu chuyện khác. Theo tín ngương, mỗi người có đến 80 vía (hồn): 30 vía ở phía trước và 50 vía ở phía sau (xam xíp khoăn mang nả hả xíp khoăn mang lăng), và chiếc áo là nơi trú ngụ chính của các vía, đặc biệt là với nam giới. Trong tình yêu, khi đã ưng thuận lấy một chàng trai nào đó, cô gái thường để anh ta đem áo của mình về thưa chuyện với cha mẹ, cha mẹ cô thường tổ chức xem bói qua áo của chàng trai. Sau đó, trong suốt những nghi lễ của đám cưới, những chiếc áo của cả cô dâu và chú rể cũng xuất hiện trong mâm lễ.

Sử dụng hai hình ảnh vừa quen thuộc vừa có ý nghĩa biểu tượng ấy, nhà thơ Lương Quy Nhân đã gói ghém trọn vẹn hai nét văn hóa sinh hoạt và văn hóa tâm linh để diễn đạt tấm lòng chung thủy của tình yêu./.

N.N.B