MÓN GÀ TRONG MÂM CƠM TIẾP KHÁCH - Tòng Văn Hân

Thường thường khi có khách đến thăm thì gia chủ sẽ "Khả cáy khày lảu sú hà - Mổ gà, mở chum rượu để đón tiếp" (Tất nhiên còn có thêm những món ăn khác nữa). Khi bày mâm cơm tiếp khách, bao giờ họ cũng xếp hai cái chân gà cùng với cái đầu gà vào trong một cái đĩa, đặt cái đĩa này về phía đầu mâm cơm, trước mặt ông chủ nhà và vị khách cao tuổi nhất, cạnh đĩa chân gà này còn có hai chén rượu rót lưng lưng.

Người Thái có tính thân thiện, rộng rãi và hiếu khách, một khi đã có khách đến thăm, dù khách xa hay khách gần, dù người quen hay người lạ đều được gia chủ nhiệt tình đón tiếp. Người Thái tiếp khách với quan niệm:

Pày xíp pák tang mi xíp hó khảu lỏ đì

Pày cảu pák tang mi cảu mạk láp báu đì

Dịch:

Đi mười ngả có mười gói cơm chờ đón thì mới tốt

Đi chín ngả có chín lưỡi gươm chờ đón thì không tốt

Nghĩa là nếu anh đối xử tốt với người ta thì đi đâu anh cũng được chào đón vui vẻ, được tiếp đãi đàng hoàng. Còn nếu anh ứng xử xấu với người ta thì đi đến đâu anh cũng bị người ta xa lánh, thậm chí còn bị hãm hại. Việc nhiệt tình tiếp đãi khách khứa đến thăm gia đình mình vừa là một việc làm để cầu mong những điều tốt đẹp đến với bản thân mình trong tương lai, đồng thời cũng thể hiện sự yêu thương, tình đoàn kết giữa chủ nhà và khách khứa.

Thường thường khi có khách đến thăm thì gia chủ sẽ "Khả cáy khày lảu sú hà - Mổ gà, mở chum rượu để đón tiếp" (Tất nhiên còn có thêm những món ăn khác nữa). Khi bày mâm cơm tiếp khách, bao giờ họ cũng xếp hai cái chân gà  cùng với cái đầu gà vào trong một cái đĩa, đặt cái đĩa này về phía đầu mâm cơm, trước mặt ông chủ nhà và vị khách cao tuổi nhất, cạnh đĩa chân gà này còn có hai chén rượu rót lưng lưng.

Đĩa chân, đầu gà và hai chén rượu là biểu tượng về tình gắn kết giữa chủ nhà và khách đến thăm. Người ta sắp đặt biểu tượng này với ý nghĩa dâng rượu, dâng gà lên các đấng siêu nhiên, cầu mong các đấng thần linh ban phát cho chủ nhà và khách đến thăm luôn có cuộc sống an lành, mạnh khỏe, hạnh phúc. Bởi theo quan niệm của người Thái con gà là  con vật nuôi hàm chứa nhiều ý nghĩa tốt đẹp.

Gà là con vật có ý chí vươn lên, chịu thương chịu khó. Dù sống ở địa hình nào, gặp phải hoàn cảnh nào gà cũng không khuất phục. Mặc dù giữa buổi trưa trời nắng gắt, hay dưới những cơn mưa phùn, tiết trời mùa đông giá rét.. mặc dù sống ở trên những triền núi cao đất đai khô cằn, hay dưới thung lũng màu mỡ… Hình ảnh những con gà trống dẫn đầu đàn gà mái đi bới mồi. Hình ảnh những con gà mẹ bới những đụn đất, đụn cỏ để tìm con giun con dế, con kiến, con mối … cho đàn con ăn, là hình ảnh luôn luôn hiện hữu trong bản mường của người Thái.

Sức mạnh của con gà chính là ở đôi chân, mặc dù đất đá sỏi, hay đống cỏ cây, chỗ đất bùn lầy hay chỗ đất cứng, ụ mối hay tổ kiến… đều sẽ bị đôi chân đầy sức mạnh bới phăng phăng. Các con giun, con dế, con kiến con mối… lẩn trốn dưới những lớp lá dày, trong lùm cỏ rậm rạp, con nhái nhảy xa, con rết độc là vậy hễ bị đôi chân này bới tung lên thì đừng hòng trốn thoát. Trong chiến đấu đôi chân gà chính là vũ khí lợi hại nhất, cái cựa cong vút, nhọn hoắt của nó có thể làm cho đối phương bị hạ gục. Khi con gà trống muốn nhảy lên đống củi, cành cây cao để cất tiếng gáy thì đôi chân ấy sẽ bật mạnh, đưa cơ thể con gà bay lên. Đôi chân ấy lại quặp chắc, giữ cho cơ thể vững vàng  trên cành cây đang đung đưa, rồi cất tiếng gáy vang xa.

Con gà là con vật giữ chữ tín cao nhất so với các con vật khác. Đêm nào cũng như đêm nào, mặc dù đêm đông giá rét, hay đêm mùa hạ mưa tuôn, đêm giông gió, hay đêm trăng sáng tỏ… khi các con vật khác đang chìm trong giấc ngủ ngon thì những con gà trống lại thức dậy, cất tiếng gáy vang xa, theo từng thời điểm nhất định: (Cáy khằn sàu cốc, sàu sòng, sàu sàm, sàu xí, khằn san - Gà gáy canh một, canh hai, canh ba) để báo hiệu cho thế giới sinh vật biết: thời gian đang chuyển dần từ thời khắc này sang thời khắc kế tiếp.

Gà là con vật có lòng nhân ái cao, được thể hiện ở tính nhường nhịn, tính san sẻ thức ăn của chúng. Khi con gà trống bới đúng chỗ có nhiều mồi, bao giờ con gà trống cũng "cục cục" để báo cho những con gà mái biết. Gọi những con gà mái đến chỗ đó, cùng nhau hưởng thụ (Các con vật khác thường tranh giành nhau). Gà mẹ thì càng không nói, khi gà mẹ bới được mồi nó luôn nhường thức ăn cho con. Khi có con diều con quạ bay trên cao, gà trống, gà mái luôn phát ra tín hiệu báo cho cả đàn biết mà ẩn nấp. Đó chính là lòng nhân ái, là tình thương đồng loại của loài gà.

So với các con gia súc gia cầm khác, con gà là con vật sinh sôi nẩy nở nhanh hơn cả. Một năm một con gà mẹ có thể đẻ từ ba đến bốn lứa, mỗi lứa đẻ từ 15 đến 20 quả trứng (Trước đây người Thái chỉ nuôi giống gà ri, kích thước nhỏ, nhưng lại mắn đẻ, chống chịu bệnh tật rất tốt). Con gà mẹ tự biết ấp trứng, tự biết nuôi con, chứ không như con vịt.

Người Thái quan niệm rằng hai cái chân gà đặt trong đĩa dâng lên các đấng thần linh còn có ý nghĩa: một chân gà tượng trưng cho tình cảm của chủ nhà, một chân gà tượng trưng cho tình cảm của khách. Người ta mong ước tình gắn kết của gia chủ và khách đến thăm sẽ ngày càng bền chặt, dù gặp phải hoàn cảnh nào cũng luôn có nhau. Tựa như hai cái chân gà trong một con gà vậy, thiếu một chân thì con gà đó sẽ không tồn tại.

Theo quan niệm của người Thái, trứng gà là vật tượng trưng cho sự lành lặn: "đì săng nhọt/ pót săng sáy - mơn mởn như lộc non/ lành lặn như quả trứng"! Quả trứng gà mới đẻ ra có màu đỏ hồng, tươi sáng, vỏ mịn màng, lành lặn, không có đường vân, không có chấm, không bị lồi lõm. Trong các lễ cúng cầu an cầu lành, người Thái lấy hình ảnh này để cầu khấn đấng thần linh ban phát cho người bị ốm lành lặn trở lại như quả trứng gà mới đẻ.

Con gà mái đang trong thời kỳ đẻ trứng có màu da trên mặt rất đỏ tươi: "Nả đènh săng cáy sáy/ nả máy săng bók tong - mặt đỏ như con gà mái đẻ/ mặt hồng như hoa vông"! Ngoài lấy hình ảnh của quả trứng ra, người ta còn lấy hình ảnh con gà mái đang trong thời kỳ đẻ trứng để cầu khấn các đấng siêu nhiên ban phát cho con người có làn da hồng hào, tươi tắn như da mặt con gà mái đẻ.

Vì con gà tụ hội đầy đủ những ý nghĩa biểu tượng như trên, cho nên người Thái mới sử dụng con gà để đãi khách, dù gia đình có sẵn thịt sẵn cá, nhưng nếu có khách đến thăm thì gia chủ vẫn phải mổ một con gà "Khả cáy le tìn - mổ gà xem chân"! Chính vì thế mặc dù gia chủ mổ lợn choai tiếp khách, mổ vịt tiếp khách…, cũng không đặt chân của chúng vào cái đĩa này, vì các con vật này không hội tụ đầy đủ các biểu tượng như đã nói ở trên.

Những điều tốt đẹp ấy đã được người Thái nâng niu, thực hiện từ thời xa xưa cho đến tận bây giờ. Đó là những ước vọng tốt đẹp của con người về một cuộc sống khỏe mạnh, có ý chí, có lòng nhân ái, có tình đoàn kết, luôn an lành, sinh sôi, sung túc./.

T.V.H