BẾP LỬA NHÀ SÀN

khói bếp không cay mà nồng nàn, mùi không khét vì ấm cúng, không khó chịu... vì nó gắn kết tâm hồn con người gần gũi nhau hơn.

Thức dậy cùng tiếng gà gáy khi trời còn lãng đãng sương đêm là bếp lửa bập bùng, bập bùng trong tiếng bước chân nhè nhẹ của những người mẹ người chị, bập bùng cùng tiếng giã gạo dồn dập dưới gầm sàn của những người anh trai, anh rể. Làn khói mỏng tang, phơn phớt trắng vương trên những mái nhà sàn cùng sương chiều là bếp lửa nồng nàn hương gạo nếp, thơm lừng cá nướng.Rực sáng trong đêm đen, rực hồng trong tiếng nổ lách tách của những que củi cháy đượm, xua đi cái tĩnh mịch của đêm vắng, cái giá lạnh của xứ sở lắm núi nhiều khe.

Bởi lẽ trong ngôi nhà sàn của người Thái, nơi ấm cúng nhất chính là nơi người ta đặt bếp lửa, cái bếp dùng chung của cả gia đình, cái bếp được đặt ở gần chính giữa không gian ngôi nhà. Sở dĩ phải nói "cái bếp dùng chung" là vì trong nhà sàn của người Thái được người ta đặt hai bếp lửa, một cái bếp dùng chung và một cái bếp linh thiêng. Và trong bài viết ngắn ngủi, giản dị này chỉ xin nói đến cái bếp dùng chung, không dám nói đến cái bếp linh thiêng.

Bếp lửa với chức năng chính là để người Thái nấu nướng thức ăn. Ở đó có mùi thơm của cơm nếp đồ toả hương ngan ngát, ở đó có mùi cá suối nướng trên than hồng mỡ chảy xèo xèo, có mùi thơm của gói rêu đá nướng trong than hoa toả ra nhè nhẹ, mùi thơm của món rau nam phảng phất, mùi thơm của thịt hun khói nồng nàn, mùi thơm của bát chẳm chéo giã chung ớt mák khén cay cay se sắt... Những mùi thơm ấy hoà quyện, lan toả khắp không gian ngôi nhà, lan toả ra ngoài cửa sổ, lan toả ra tận đầu đường, đầu ngõ. Như níu kéo, như mời gọi những nghĩa khách "chẳng may" đi ngang qua. Nếu vị khách nào "lỡ bước vào thăm" nhà sàn Thái, dù khách gần hay khách xa, dù khách quen hay khách lạ. Khách sẽ bị chủ nhà "tra tấn" bởi cái tấm lòng thân thiện; bởi những món ăn ngọt ngào như nước đầu nguồn, thơm tho như hương hoa núi; bởi rượu lẩu sơ thơm như nắng xuân, nhấp chén nào như có đoàn văn binh cầm bó đuốc đi dọc từ miệng xuống cổ, như có nàng tiên xinh đẹp ôm ấp, rồi nhấc bổng mình lên, nó lâng lâng đầu óc, nó rạo rực làn da, nó hồng hào đôi má, nó ấm áp tình người. Và nếu khách bị dây tình níu chặt, bị hương rượu hương xôi làm mờ mắt, ngủ lại trong ngôi nhà sàn thì chắc chắn rằng khách sẽ bị "hành hạ" bởi những tấm đệm bông lau, bông gạo chồng đôi, "hành hạ" bằng những tấm chăn thổ cẩm phảng phất thơm làn da con gái Thái.

Bên bếp lửa nhà sàn là nơi người già nói cho con cháu nghe những điều hay trong cuộc sống, giáo dục con cháu về công việc của ngày nay ngày mai, công  việc của hiện tại và công việc của tương lai, về những điều nên làm và những điều nên tránh. Từ bếp lửa ấp lớp lớp đàn con, đàn cháu người Thái đã lớn lên, đã trưởng thành, sưởi ấm lòng mình bằng tâm hồn trong sáng, sưởi ấm tâm hồn mình bằng nghĩa nặng tình sâu: về ông bà, cha mẹ, anh em họ hàng làng xóm. Từ những lời răn dạy bên bếp lửa, người trẻ sẽ có trách nhiệm hơn với bản thân mình, có trách nhiệm hơn với gia đình mình, có trách nhiệm với bản mường, trách nhiệm với tổ quốc.

Bên bếp lửa nhà sàn là nơi người ta thường nướng khoai, nướng sắn ăn đỡ đói khi tháng ba ngày tám đến, cháo rau cháo măng ăn đỡ đói khi bị mất mùa. Những củ khoai, củ sắn nướng chín trên bếp lửa dù bé hay to, dù bùi hay sượng đều được bẻ làm tư làm tám, bẻ làm đôi làm ba, san sẻ đói no, chia sẻ ngọt bùi. Bát cháo rau măng dù nhạt hay mặn, dù ngọt hay he đều được san đều. Con dâu cũng thương như con gái, cháu nội cũng thương như cháu ngoại, cháu trong nhà cũng như cháu ngoài nhà. Cả nhà quây quần bên nhau, sưởi ấm lòng nhau để quên đi nỗi vất vả cự nhọc, lấy cái vui át đi cái đói, lấy cái tình thương át đi cái khổ, lấy cái sáng sủa trong tương lai át đi cái nỗi buồn của hiện tại. Tình cảm trong gia đình người Thái thật đơn sơ và giản dị, giản dị đến mức không ai có thể mang nó đi để đổi lấy sự giầu sang, đổi lấy nhiều tiền nhiều bạc.

Khuya khuya bếp lửa ấm nồng chính là nơi thủ thỉ tâm tình của những cặp trai gái, là nơi nảy nở của những hạt giống tình yêu, trái tim đang yêu lúc nào cũng rạo rực như mùa xuân đến, mùa xuân vẫn tràn ngập dù giữa đêm đông lạnh giá. Cả bốn góc bếp lúc nào cũng chín mọng lời yêu thương hẹn ước, chín mọng đến nỗi các chàng trai cô gái ấy chỉ mong cho mặt trời mau lặn, chỉ mong cho mặt trời nhanh khuất núi để họ được ngồi với nhau bên bếp lửa, bếp lửa lúc này trở thành "cái nồi vĩnh cửu" nấu chín tình yêu. Là lời nhắn nhủ của chàng trai, là lời hẹn ước của cô gái, khi chàng và nàng phải tạm xa nhau, tạm xa nhau để chàng lên đường nhập ngũ, bảo vệ biên cương, bảo vệ quê hương đất nước. Nàng thường động viên chàng hãy yên tâm lên đường, chàng thường động viên nàng hãy vững tâm chờ đợi, khi nào chàng hoàn thành nghĩa vụ bảo vệ tổ quốc, khi nào chàng trở lại quê hương, chàng và nàng sẽ mãi mãi bên nhau cùng bếp lửa bập bùng, nấu chung nhau một chõ xôi, nướng chung nhau một cặp cá, sấy chung nhau một xâu thịt, hơ áo quần chung nhau một cái sào... Cùng nhau ôm ấp, bế bồng những đứa con xinh đẹp và bụ bẫm.

Bếp lửa là nguồn sáng của cả gia đình, và cũng là nguồn sáng của bao tâm hồn người Thái, từ ánh sáng của bếp lửa những người mẹ, người bà truyền dạy  cho con gái nhỏ, truyền dạy cho cháu gái nhỏ học thêu thùa dệt vải, rèn luyện tính kiên trì; học đi học đứng, học nết ăn nết ở; truyền dạy những câu hát dân ca, những lời ru mượt mà, cách nói năng dịu ngọt; truyền dạy cho con gái lớn biết làm dâu trong nhà mình trước, để mai kia đi lấy chồng còn biết làm dâu nhà người. Bao người cha, người ông truyền dạy cho con trai, cháu trai những kỹ thuật đan lát vật dụng thường ngày, những đồ đan lát mang tính thẩm mỹ cao; truyền dạy nhạc cụ cổ truyền, làn điệu nhạc cổ truyền của người Thái. Là nơi người ta trao đổi với nhau về cách làm ăn, về cách ứng xử với xã hội, cách ứng xử với thiên nhiên.... Là nơi cha ông truyền dạy cho con cháu những kinh nghiêm sống quý báu của thế hệ người đi trước. Giáo dục những chàng trai chưa có vợ, học cách làm rể tại nhà mình trước khi đi làm rể nhà người ta.

Bếp lửa nhà sàn là nơi sưởi ấm tình cảm của gia chủ với khách khứa đến thăm. Trước khi ăn cơm thì chủ nhà cùng khách sắn tay áo, nấu nấu nướng nướng, ai biết làm món ngon thì bảo nhau cùng làm, vừa học tập lẫn nhau, vừa là thiết đãi nhau, không hề phân biệt chủ khách, khiến cho cả gia đình và người khách gần gũi thân mến nhau hơn. Sau bữa rượu, hơi men đã ngà ngà người ta lại ngồi quanh bếp lửa sưởi ấm, kể cho nhau nghe những chuyện hay, những chuyện đáng học, kể cho nhau nghe những chuyện dở, những chuyện không nên làm. Khách đàn ông thì cùng nhau hút thuốc lào thuốc lá, khách đàn bà thì cùng nhau nướng ngô nướng khoai. Khiến cho những người khách xa đến thăm có cảm tưởng như người ở cùng chung một nhà, khách gần đến thăm có cảm giác như người cùng chung máu mủ.

Trên gác bếp lửa là nơi người ta để những vật dụng đánh bắt cá, những vật dụng đem đến cho con người những bữa cơm ngọt ngào; trên gác bếp là nơi người ta cất giống rau thơm, giống hành, giống tỏi. Những hạt giống đem đến cho con người những bữa cơm thơm ngon. Ngoài cất giữ giống rau. giống vừng... cho gia đình mình, người Thái còn để giống dư ra, để biếu con cháu, biếu anh em, biếu họ hàng làng xóm. Tình cảm càng ngày càng thêm gắn chặt; trên gác bếp người ta còn cất giữ chai rượu quý, cần rượu trúc, chum rượu cần, bánh men rượu chưng cất. Những thứ không thể thiếu mỗi khi gia đình có lễ, những lễ cầu mong thần linh phù hộ độ trì để đời sống con người được bình an mạnh khoẻ.

Bếp lửa là nơi đám trẻ con đòi ông bà cha mẹ kể cho chúng nghe những truyện cổ tích, đọc cho chúng nghe những truyện thơ dân gian, hát cho chúng nghe những bản tình ca bất hủ, ru chúng những lời ru ngọt ngào. Từ những lời kể lời hát của ông bà cha mẹ đã khiến cho trẻ nhỏ có tâm hồn trong sáng hơn, lòng dũng cảm cũng được nhân lên nhiều lần.

Bếp lửa cháy trong nhà không tắt thì ma tà xấu không dám vào nhà ám hại con người, kẻ xấu không dám bén mảng đến gần - vì kẻ xấu thường sợ ánh sáng. Khiến cho không gian nhà sàn  lúc nào cũng ấm cúng, lúc nào cũng sáng sủa, lúc nào cũng bình yên.

Với người Thái mùi của khói bếp không cay mà nó nồng nàn, mùi của khói bếp không khét vì nó ấm cúng, không khó chịu vì nó gắn kết tâm hồn con người gần gũi nhau hơn./.

                                                                                                                                                                                                          (Tòng Văn Hân)