Vài nét về văn hóa các dân tộc thiểu số Tây Bắc

Ảnh từ nguồn QuanKhu2.net

Vài nét về văn hóa các dân tộc thiểu số Tây Bắc

Thúy Liễu

Hơn một thế kỷ đã đi qua (1909 - 2024), trên con đường dựng xây và phát triển của tỉnh Lai Châu trước đây và tỉnh Điện Biên ngày nay, cùng với các lĩnh vực kinh tế - chính trị - xã hội, đương nhiên nền văn hóa 19 tộc người cũng trải qua những thăng trầm lịch sử. Giữa thời đại giao lưu và hội nhập quốc tế, hơn bao giờ hết vấn đề gìn giữ và phát huy bản sắc càng được coi trọng, đặt ra nhiều thách thức...

Bao đời gắn bó mật thiết với quê hương Tây Bắc, các dân tộc thiểu số nói chung và dân tộc Thái nói riêng đã theo cách này hay cách khác “làm” ra văn hoá một cách hồn nhiên và cũng hết sức đáng yêu; điều đó được phản ánh qua sự đa dạng và đặc sắc những yếu tố văn hóa bản địa, vùng miền. Dân tộc Thái gồm các tiểu ngành với những tên gọi như: Táy Đón, Táy Đăm, Táy Thanh, Pú Khay, Hàng Tổng và Thổ Đà Bắc... Căn cứ vào mức dân khoảng trên 1.800.000 người hiện nay, dân tộc Thái được coi là một dân tộc đa số trong số những dân tộc thiểu số. Đồng bào Thái sống tập trung nhất tại các tỉnh: Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hoà Bình... và một số địa bàn tỉnh Nghệ An, Thanh Hóa. Tiếng nói người Thái thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái.

Từng tham gia dàn dựng, viết kịch bản và chỉ đạo rất nhiều chương trình sân khấu của các ngày hội văn hóa - thể thao trong tỉnh, nhạc sĩ Nguyễn Đăng Quang - nguyên Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao & Du lịch tỉnh Điện Biên - cho biết: Trong tín ngưỡng “vạn vật hữu thần” của đồng bào Thái, mọi vật đều có linh hồn, chúng cũng biết vui buồn, biết cảm động trước sự hằng tâm hằng sản của con người. Nếu được con người cầu cúng thỉnh nguyện, được “hưởng” các sản vật do con người dâng lên, thì chúng sẽ “động lòng” mà gia ân phúc đức, phù hộ cho mưa vừa nắng đủ, mùa màng bội thu. Các nhà nghiên cứu gọi đó là “tín ngưỡng nông nghiệp”, của những cư dân mà cuộc sống phụ thuộc nhiều vào đất đai, thời tiết...

Nhìn chung, trong kho tàng văn hóa các dân tộc Tây Bắc, chiếm tỉ lệ rất lớn là văn hóa mang tính dân gian. Đây là văn hóa do người nông dân chân lấm tay bùn sáng tạo, nhằm phản ánh những ý chí, ước mơ của họ. Chính vì vậy giữa văn hóa với hoạt động sản xuất, luôn có sự gắn kết bền chặt hữu cơ. Chẳng hạn với bà con người Mông, trước khi khai khẩn đám ruộng bậc thang dù diện tích chỉ vài ba chục mét vuông, bao giờ họ cũng tổ chức một lễ cúng cầu xin sơn thần thổ địa trước mắt phù hộ cho không gặp phải những tai nạn rủi ro trong quá trình vỡ hoang, sau là mưa thuận gió hoà, đất đai mầu mỡ, cây trồng không bị sâu bệnh hoặc thú rừng phá hoại. Chủ nhân khu ruộng chuẩn bị lễ vật gồm một con gà trống, một bát gạo, một chai rượu và một quả trứng. Điểm diễn ra lễ cúng là chỗ cao nhất dự định sẽ khai phá, thầy mo lầm rầm đọc bài cúng ghi sẵn trên giấy dó nhuộm điều, một tay cầm que hương cháy đỏ vung lên trời. Đọc xong, tờ giấy có bài cúng được nhúng vào chén rượu, sau đó đốt cháy và tàn than được ném vào không gian để tro bay xuống chân đồi. Việc cuối cùng của lễ cúng ruộng là chủ nhà bê mấy hòn đá xếp thành một đống nhỏ, theo một quy ước bất thành văn mặc nhiên chủ quyền khu đất đã được xác lập, không ai có thể xâm phạm.

Trải qua quá trình tồn tại và phát triển, các dân tộc Tây Bắc đã dựa vào nhau trong cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm, chống lại thú dữ và thiên nhiên khắc nghiệt. Quá trình đó, văn hoá nảy sinh và trở thành một nhu cầu phát triển để động viên, khích lệ con người, gắn bó các dân tộc trong mối quan hệ cộng sinh. Cách đây hơn hai thập kỷ, trong cuốn “Các vùng văn hoá Việt Nam” (NXB Văn học, Hà Nội, 1995), GS - TS KH Tô Ngọc Thanh từng viết: “Chính quá trình hỗn dung và tiếp biến văn hoá đó, đã tạo nên sắc thái vùng văn hoá Tây Bắc”. Kể từ khi nước nhà giành được độc lập từ tay đế quốc, thực dân và nhất là 38 năm (1986-2024) dưới ánh sáng đổi mới của Đảng và Chính phủ, các dân tộc Tây Bắc luôn nêu cao truyền thống đoàn kết, quyết tâm xây dựng Tây Bắc trở thành vùng kinh tế - văn hóa - xã hội phát triển và phồn vinh.

Cách đây 19 năm (2005-2024), Chính phủ dành khoản kinh phí khái toán 2.600 tỷ đồng (giá tiền năm 2005), cho việc nâng cấp hơn 250km quốc lộ 6 từ Hà Nội lên Sơn La. Hiển nhiên, con đường đã và đang từng bước góp phần cải thiện mức sống cho hàng triệu người trên địa bàn các tỉnh Tây Bắc. Trong trường nghĩa khác, con đường đi qua một vùng văn hoá đa sắc tộc, có mùi ngai ngái của rêu đá nướng chấm với nặm pịa; có tiếng khèn bè như kể lể nỗi lòng, như sẻ san tâm sự cho bạn tri âm; đi qua những cánh rừng thấp thoáng bóng các cô gái Mông đang ngóng đợi người ấy đến “cướp” về làm dâu, có câu chuyện cổ “Bàn hồ - Bàn vương” bà mẹ người Dao kể bên bếp lửa đêm đông, có con sông Đà chảy từ đời này sang kiếp khác, chảy vào các tầng văn hoá và ngưng tụ lại những tinh chất lóng lánh Folklore.

Xin nhắc lại câu ngạn ngữ không biết chính xác của dân tộc nào (nhiều người bảo của dân tộc Thái): “Xá ăn theo lửa, Thái ăn theo nước, Mông ăn theo sương mù”. Chỉ 13 âm tiết ngắn gọn vậy thôi, nhưng câu cách ngôn đã phản ánh được những nét văn hoá đặc trưng nhất về tập quán cư trú, sản xuất và sinh hoạt, của 3 tộc người đại diện cho 3 nhóm ngôn ngữ: Môn - Khơme, Tày - Thái và Mông - Dao. Mỗi khi đọc truyện An Dương Vương bị Triệu Đà đánh cắp nỏ thần, ta lại nhớ đến một truyền thuyết của người Thái. Truyện kể rằng, quân Xá có tên mũi bịt đồng sắc nhọn, còn quân Thái chỉ có mũi tên tre. Thủ lĩnh Lạn Chượng bèn lập mưu tổ chức một cuộc thi bắn tên vào vách đá xem tên của ai sắc nhọn hơn. Tên của quân Xá gặp đá bật ra, trong khi tên của quân Thái thì “cắm” vào đá. Chả là trước đó Lạn Chượng sai quân quấn sáp ong vào mũi tên tre, nhờ đó mà tên dính được vào đá. Quân Xá thất bại, buộc phải đưa nhau vào những hẻm núi sinh sống, nhường phần đất màu mỡ, bằng phẳng trong các thung lũng vùng thấp cho quân Thái làm chủ, trong đó có cánh đồng Mường Thanh ngày nay.

Nếu cuộc sống vùng sông nước cho người Thái, người Kháng, người La Ha... tài chế tác thuyền độc mộc hình đuôi én, kinh nghiệm bắt cá bằng độc dược; thì cuộc sống trên các triền núi lạnh lẽo lại dạy cho người Mông, người Dao, người Hà Nhì... cách giữ ngọn lửa quanh năm trong bếp. Tận bây giờ người Mông vẫn duy trì phong tục ủ lửa trong những ngày tết, đồng bào quan niệm ngọn lửa đem lại hạnh phúc, ấm no và nhất là cảm giác thư thái, bình an. Vùng văn hóa Tây Bắc, tựu trung, đó là quê hương của một nền văn học (cả thành văn lẫn truyền khẩu) và vốn ca nhạc dân gian huy hoàng của mấy chục dân tộc anh em. Nào là những Xống chụ xon xao, Khôn Lú - Nàng ủa, Bun Trai - Bun Nhinh, Nàng Dợ - Chà Tăng, A Thào - Nù Câu, Tiếng hát cưới xin, Tiếng hát mồ côi, Tiếng hát làm dâu, Tiếng hát cúng ma... Hội phổ biến trong nhiều dân tộc, đó là hội xuống đồng, hội hoa ban, hội cầu mùa, hội cúng rừng... Lễ thì có xên bản xên mường, lễ cấp sắc, lễ cơm mới, lễ cúng nương và thậm chí lễ tạ ơn con trâu vì chúng đã nỗ lực cày kéo cho con người những mùa vụ ấm no... Chắc trong chúng ta, ai cũng hơn một lần từng nghe giai điệu đằm thắm bởi bài hát “Mưa rơi” của dân tộc Khơ Mú trong lễ cầu mưa: “Mưa rơi cho cây tốt tươi - Búp chen lá trên cành - Rừng đẹp trăm hoa rung rinh theo gió...”. Trong ngày hội mừng măng mọc, trung tâm chú ý là một cây chuối có cắm (treo) các con giống kết bằng nan tre nhuộm phẩm màu, hoặc mô phỏng các loài hoa, các loại hạt ngũ cốc, trứng gia cầm. Suốt thời gian hành hội, có nơi bà con còn tổ chức múa xòe, đánh tó má lẹ, hát giao duyên và múa tăng bu tăng bẳng... thật vui nhộn.

Ngoài ra, một khi đã đề cập đến phạm trù văn hóa các dân tộc Tây Bắc, không thể không nhắc đến các loại nhạc cụ, các mẫu tự cổ, trang phục truyền thống, các điệu múa, các món ẩm thực, kiến trúc nhà cửa, các truyền thuyết, phong tục cưới xin, ma chay, sinh đẻ, kiêng kị, cả những dụng cụ dùng trong sản xuất và sinh hoạt, vũ khí phòng vệ hoặc săn bắn... Tiếc là khuôn khổ bài báo có hạn, thay vào đó, dịp này mời bạn bốn phương lên thành phố Điện Biên Phủ (tỉnh Điện Biên) để tham dự dịp kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Lịch sử Điện Biên Phủ (05.1954 - 05.2024) với rất nhiều những chương trình văn hóa - lịch sử - lễ hội truyền thống... Rồi bạn sẽ tự mình cảm nhận được chiều sâu văn hóa dân tộc Thái cũng như các dân tộc anh em khác, trong sự giao thoa thân ái, chan hòa của nền văn hóa các dân tộc cộng cư...