HƯƠNG CỐM Ở BẢN THÁI

Những hạt lúa căng tròn, bấm nhẹ móng tay còn chảy ra một chút sữa đặc đặc, trăng trắng. Thời điểm này con gái con trai bản tôi lại cùng nhau lên nương, cùng nhau xuống ruộng để cắt lấy những bông lúa to nhất, đẹp nhất mang về làm cốm - khảu mảu.

Khi bầu trời đã không còn những cơn mưa rả rích, tiếng sấm tiếng sét đã chìm trong giấc ngủ. Bầu trời đã được những cơn gió nhè nhẹ thổi sạch mây xám, mây đen, trở nên cao xanh lồng lộng. Trên những triền non đã mơ màng trong làn sương mỏng tang, nắng đã nhuộm vàng sắc lá trên ngọn núi đầu bản. Lúc này các bông lúa trên nương, dưới ruộng đã vào thời chắt sữa. Những hạt lúa căng tròn, bấm nhẹ móng tay còn chảy ra một chút sữa đặc đặc, trăng trắng. Thời điểm này con gái con trai bản tôi lại cùng nhau lên nương, cùng nhau xuống ruộng để cắt lấy những bông lúa to nhất, đẹp nhất mang về làm cốm - khảu mảu.

Các cô gái Thái với làn áo cóm thắt đáy lưng ong, đeo ếp (cái giỏ đan gần giống hình bán cầu) một bên hông lưng lửng, trông đến điệu đà. Các chàng trai với những tà áo chàm đen bóng như lông cổ con vịt đực, gánh bung (cái sọt để đựng, vận chuyển thóc gạo) trên vai, với dáng đi nhanh nhẹn, khỏe khoắn. Họ cùng nhau đi lên nương thành từng tốp, đi ra ruộng thành từng đoàn, vừa đi vừa nói chuyện vui vẻ.

Theo người già bảo: đi cắt lúa về làm cốm thì phải có nam có nữ, như thế cốm mới thơm, bùi, sang năm ruộng nương mới tươi tốt. Ruộng nương mới có cây đực cây cái đều nhau, không bị "chênh lệch giới tính", không phải cạnh tranh chuyện đực cái. Các khóm lúa mới sống bên nhau vui vẻ, hòa thuận như con trai con gái trong bản mình vậy!

Người đi cắt lúa làm cốm phải là những chàng trai chưa vợ, những cô gái chưa chồng. Bởi họ là những người chưa vấn vương sự ưu tư phiền muộn, tâm hồn họ còn trong trắng, tinh khiết như những giọt sữa trong lòng hạt lúa. Người già còn bảo rằng: đi cắt bông lúa về làm cốm là lấy cái thơm tho nhất, cái tinh túy nhất của một mùa lúa về dâng cúng tổ tiên trong dịp cúng cơm mới. Tổ tiên được thụ hưởng cái thơm tho của mùa lúa năm nay, sang năm sẽ phù hộ cho con cháu luôn luôn khỏe mạnh, sẽ thu hái được nhiều thóc lúa hơn, cuộc sống sẽ vui vẻ hạnh phúc hơn.

Những hạt cốm của người Thái được làm từ những hạt lúa nếp tan vừa độ chắt sữa, không quá non và cũng chưa già. Nếu cắt lấy lúa còn non quá thì hạt cốm sẽ nát, nhìn không đẹp, ăn nhạt. Nếu cắt lấy bông lúa già quá thì hạt cốm sẽ cứng như hạt gạo, khó ăn. Lúa nếp tan có mấy loại giống, vừa có loại giống để trồng trên nương, vừa có loại giống để trồng ở dưới ruộng. Lúa tan là giống lúa nếp thơm từ thời kỳ cây mạ, thơm cho đến khi cây lúa chín vàng. Chỉ cần đi qua một khoảng ruộng, khoảng nương trồng lúa tan cách xa hàng chục mét cũng đã cảm nhận được mùi thơm ngan ngát, thoảng bay trong làn gió nhẹ.

Người đi cắt lúa về làm cốm không được vội vã, ào ào như khi đi gặt lúa chín. Họ thực hiện rất nhẹ nhàng, lách chân qua từng khóm lúa để chọn lấy những bông lúa to nhất, mẩy nhất, vừa độ tuổi làm cốm nhất. Một tay cầm nhẹ cổ bông lúa, một tay cầm liềm cứa nhẹ cuống bông, nhẹ nhàng đặt bông lúa vào trong cái ếp bên hông, như không muốn làm rơi cái mùi hương thơm của bông lúa xuống đất. Cắt được đầy một ếp người ta khẽ khàng đổ sang một cái bung ở trên bờ, rồi thực hiện cắt tiếp ếp thứ hai, thứ ba. Nếu họ đi cắt trên nương thì họ sẽ cắt nương nhà này một ít, rồi chuyển sang cắt nương nhà kia một ít, nương nhà nào cũng được cắt đều nhau. Nếu đi cắt lúa làm cốm ở ruộng cũng thế, cắt lúa của nhà này một ít, rồi chuyển sang cắt lúa của nhà kia một ít. Cắt đến khi nào các bung đã gần đầy miệng, đủ số lượng làm cốm mới rủ nhau về nhà.

Trên đường về nhà, các chàng trai là những người gánh bung lúa, còn các cô gái thì mang ếp bên hông. Các cô vừa đi vừa tranh thủ hái lá rau, cây măng bên đường. Chỗ nào có nhiều rau, măng, các chàng trai sẽ hạ gánh bung xuống đất để hái giúp các bạn gái, chuyện trò râm ran cả quãng đường vắng. Các chàng trai cô gái về đến bản, họ sẽ tập trung tại một nhà nào đó trong đám trai gái ấy, rồi cùng nhau nấu cơm ăn, ăn cơm xong thì cùng nhau làm cốm.

Những bông lúa mang về sẽ được tuốt rời, đem rang trên cái chảo gang, đảo đều tay và đun nhỏ lửa. Củi để rang cốm phải là củi dẻ khô nỏ, cái thứ củi vừa cháy đượm vừa không có khói chút nào, như thế mới giữ được mùi thơm nguyên bản của hương lúa. Rang được mẻ nào sẽ được người ta đổ ra cái cót cho nguội bớt, rồi đem giã. Con gái có bàn tay mềm mại thì rang cốm, con trai có bàn tay cứng cáp hơn thì giã cốm. Rang hết mẻ này lại rang thêm mẻ khác, giã hết cối này lại giã thêm cối khác. Các cô gái thì thay nhau rang, các chàng trai thì thay nhau giã. Tiếng nói hòa trong tiếng đảo thóc, tiếng cười hòa nhịp cùng tiếng cối rộn rã suốt cả ngày.

Cốm giã ra sẽ được các cô gái sàng sẩy, lựa ra từng hạt thóc một, hạt nào chưa tách hết vỏ được bỏ vào cối giã tiếp. Hạt cốm vừa giã ra sẽ được gói trong lá khoai sọ để giữ mùi hương và độ ẩm, hạt cốm mới không bị se cứng. Lá khoai sọ để gói cốm là giống khoai sọ được trồng trên nương, cái giống khoai sọ củ to như quả bưởi, củ đào về chỉ cần hơ cạnh ngọn lửa đang cháy cũng chín đến bở tơi, mùi thơm như hương nếp, không một chút ngứa. Hạt cốm được gói trong lá sẽ giữ được độ dẻo, lại tăng thêm mùi thơm của lá khoai hòa quyện, khiến cho mùi thơm của cốm càng thêm ngan ngát.

Nếu muốn hạt cốm xanh hơn, người ta đi hái lấy lá cây măng ngọt bánh tẻ về, bỏ lá vào trong cối giã cho nhuyễn. Sau đó bỏ cốm đã tách sạch vỏ vào giã chung, giã được một lúc màu xanh của lá sẽ hòa quyện vào hạt cốm, hạt cốm sẽ có màu xanh tươi, trông khá bắt mắt. Rồi sẩy sàng lại một lần nữa cho hết rác lá, gói lại cốm trong lá khoai sọ. Cây măng ngọt này là loại măng ngọt được người Thái trồng rất nhiều, hầu như nhà nào cũng có một hai bụi, măng ngọt bóc vỏ ra ăn sống thoải mái, không he, không đắng một chút nào.

Thời điểm làm xong cốm cũng là lúc mặt trời sắp lặn, các chàng trai cô gái đã đến lúc chia tay nhau về nhà. Cô gái có thứ bậc cao nhất trong đám sẽ chia các gói cốm cho từng người một, ai cũng được chia đều như nhau, không phân biệt nam hay nữ. Ngoài việc được nhận gói cốm thơm ngát ra, người nhận còn nhận được lời chúc tốt đẹp "Lúc nào cũng trẻ trung, xanh tươi, thơm tho, được nhiều chàng trai (cô gái) yêu thích như hạt cốm đầu mùa nhé!" Người nhận cốm cũng không quên chúc lại người chia bằng lời chúc tốt đẹp như vậy.

Con trai con gái ở bản sống rất có tình nghĩa với làng xóm, với người già. Khi làm cốm, bao giờ họ cũng trích ra khoảng một phần ba lượng cốm mà họ làm được, mang đi biếu những gia đình có người già, những gia đình hàng xóm không có con trai, con gái tham gia làm cốm cùng với họ. Con trai con gái mang cốm đi biếu người già là biếu cái xanh tươi, cái trẻ trung, cái khỏe mạnh, cầu mong cho người già xuống vui, sống thọ cùng con cháu. Đồng thời họ cũng đón nhận được từ người già những lời chúc đầy lòng yêu thương và sự may mắn. Tình cảm trong cộng đồng lại càng thêm gắn chặt.

Đến ngày cúng cơm mới, các gói cốm sẽ được mở ra, hương cốm lan tỏa khắp không gian ngôi nhà sàn. Chủ nhà chọn lấy gói cốm nào có hạt đều nhất, xanh nhất, thơm tho nhất dâng lên ban thờ tổ tiên cùng với bao nhiêu sản vật khác mà gia chủ đã chăn nuôi, trồng trọt, săn bắt, hái lượm được. Cầu khấn tổ tiên phù hộ cho con cháu, phù hộ cho bản mường sang vụ lúa mới thu được nhiều thóc lúa hơn, cuộc sống luôn an lành, tấm lòng luôn luôn thơm thảo như hạt cốm.

Xong lễ cúng, gia chủ mang các thức ăn dâng cúng ra chế biến lại, trong đó có cả gói cốm xanh tươi và thơm tho nhất. Bày lên bát lên mâm, mời anh em họ hàng, làng xóm đến dự. Mọi người cùng nhau thưởng thức món cốm xanh đầu năm cùng với những chén rượu đầy tình nghĩa. Hương thơm của hạt cốm trên nương, dưới ruộng đọng mãi trong lòng người từ năm này sang năm khác, đậm đà cho đến tận ngày nay./.

Tòng Văn Hân