Người Thái ở Việt Nam từ xa xưa đã có một phông nền văn hóa rất phát triển. Họ có hệ thống chữ viết riêng (chữ Thái cổ, chúng tôi đã sưu tầm được gần 1000 câu câu tục ngữ viết bằng loại chữ này), sau được xây dựng thêm chữ Thái mới và được hỗ trợ phiên âm bằng tiếng Latin. Trên phông nền văn hóa ấy, tục ngữ dân gian Thái xuất hiện như hệ quả của những sự đúc rút kinh nghiệm sống, những lời khuyên răn dạy và những lời triết lí nhân sinh về cuộc sống.

Nguyễn Ngọc Bảo

Văn hóa dân gian Thái.

Người Thái sử dụng các loại thể văn học trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống, trong lao động sản xuất thì họ có kho tàng tục ngữ trong sinh hoạt giao tiếp thì có ca dao, dân ca, trong các nghi lễ trang trọng thì có mo (Bài hát cúng tế), trong các lễ hội như xên bản, xên mường (hội bản, hội mường) thì kết hợp ca - múa - nhạc, trong đám cưới, đám hỏi, rước dâu thì hát đối… Nói chung, những lời ca tiếng hát đó thường tập trung phô diễn tình cảm, ca ngợi lao động, ca ngợi tình yêu, đề cao tự do. Do mỗi mảng sinh hoạt đời sống lại có một loại công trình nghiên cứu cho ca hát nên vô hình chung đã tạo cho văn nghệ dân gian Thái những mảng công trình nghiên cứu có đường biên khá rõ nét như các bài hát về lao động sản xuất, hát mừng cưới, hát mừng nhà mới, hát mừng hội bản mường, hát mừng sinh con cháu, hát trong các nghi lễ thờ cúng, hát đưa tiễn linh hồn (đám ma) và đặc biệt là hát về tình yêu và tình yêu dang dở.

Từ các yếu tố văn hóa nói trên, có thể khẳng định chắc chắn người Thái ở Việt Nam từ xa xưa đã có một phông nền văn hóa rất phát triển. Họ có hệ thống chữ viết riêng (chữ Thái cổ, chúng tôi đã sưu tầm được gần 1000 câu câu tục ngữ viết bằng loại chữ này), sau được xây dựng thêm chữ Thái mới và được hỗ trợ phiên âm bằng tiếng Latin. Trên phông nền văn hóa ấy, tục ngữ dân gian Thái xuất hiện như hệ quả của những sự đúc rút kinh nghiệm sống, những lời khuyên răn dạy và những lời triết lí nhân sinh về cuộc sống.

Tục ngữ dân gian là một hiện tượng ngôn ngữ thuộc dòng văn học dân gian. Hoàn toàn có thể coi motip về hình thức tục ngữ, motip về cách diễn đạt, motip về ý nghĩa và giá trị của tục ngữ là những biểu hiện về thể loại của hiện tượng ngôn ngữ đặc biệt này. Do vậy, cũng như các thể loại văn học dân gian khác, tục ngữ cũng có thể được nghiên cứu giá trị của nó ở các góc độ Ngôn ngữ học, Thi pháp học, Xã hội học, Thẩm mĩ học, Văn hóa học, Triết học (thậm chí ở tục ngữ còn lưu giữ nhiều hơn). Và thông qua các kết quả nghiên cứu đó sẽ dựng lại phần nào diện mạo văn hóa xã hội thời điểm tục ngữ ra đời.

Tục ngữ dân gian Thái.

Người Thái là một bộ tộc có tiếng nói và chữ viết từ rất sớm. Hiện nay có hai bộ chữ Thái là chữ Thái cổ và chữ Thái mới. Về cơ bản hai loại chữ này giống nhau và đều đã được mã hóa thành bộ chữ vi tính. Ngoài ra, tiếng Thái còn được ghi bằng phiên âm bộ chữ Quốc ngữ hiện tại, do vậy những người biết tiếng Thái mà không biết chữ Thái cũng đều có thể đọc và hiểu được các văn bản ghi lại tiếng Thái. Hiện nay đã sưu tầm được các văn bản có quy mô khá lớn như Táy phú xớc, Xống chụ xon xao, Tản chụ xiết xương, Tản chụ xống xương, Pi nọng lẩu khôm pi nọng đôm nâu, các văn bản cúng tế như Xên hướn, Xên mướng…

Tục ngữ Thái là sản phẩm văn hóa tinh thần của dân tộc Thái, là một thể loại văn học dân gian Thái. Cũng giống như sự ra đời của tục ngữ dân tộc Kinh và các dân tộc khác, tục ngữ dân gian dân tộc Thái cũng là sự đúc kết kinh nghiệm trong cuộc sống, và là lời răn dạy con người trong các lĩnh vực sản xuất, chăn nuôi, cách đối nhân xử thế và cách đánh giá về con người.

Thời kì tục ngữ Thái ra đời, việc giao lưu giữa các dân tộc hết sức hạn chế vì đời sống xã hội khi đó còn ở mức thấp, dân tộc Thái vẫn sống trong tình trạng tự cung tự cấp, các hoạt động giao lưu chủ yếu bó hẹp trong khu vực bản – mường – châu mà ít có các quan hệ rộng rãi. Trong số gần 1000 câu tục ngữ Thái chúng tôi đã có thì thấy rằng tục ngữ Thái cũng nằm trong hệ thống văn học dân gian với những đặc trưng khá giống với tục ngữ các dân tộc khác. Trước hết, nó là những văn bản hết sức ngắn gọn. Tính chất ngắn gọn ấy phù hợp và tạo điều kiện để tục ngữ lưu truyền theo phương thức truyền miệng. Bên cạnh đó, nó góp phần tạo ra tầng nghĩa khái quát chứa đựng những bài học triết lí dân gian rất sâu sắc. Thường thường, tục ngữ Thái không quá 20 chữ, nhiều câu chỉ từ 8 đến 10 chữ, đồng nghĩa là dù nó vô tình hay hữu ý cũng đã tuân thủ một trong các yêu cầu cơ bản của văn học là tính hàm súc. Và chính tính hàm súc cho phép tục ngữ không chỉ được hiểu bằng nghĩa đen mà còn phải hiểu theo nghĩa bóng – tầng nghĩa vốn được sử dụng vào công việc giáo huấn của người sử dụng câu tục ngữ ấy đối với người khác. Ví dụ: (Phiên âm:) Pay pá bấu thuổm đăng/ Kin xăng chaư thuổm khẻo. (Dịch nghĩa): Đi rừng chưa khuất lưng/ Ăn gì muốn ngập răng. (Dịch thơ): Khi đi rừng chưa khuất lưng/ Lúc ngồi ăn muốn ngập chân răng.

Trong câu tục ngữ này mấu chốt ý nghĩa nằm ở pay (đi) và kin (ăn). Trong văn cảnh này, hai từ này có mối quan hệ điều kiện – hệ quả, pay pá có nghĩa là đi rừng và được hiểu là đi làm (đời sống người Thái khi đó phụ thuộc vào nương và ruộng). Theo đó, nghĩa đen của câu này là những ai có thực hiện hoạt động pay thì mới có thể tạo ra sản phẩm để kin. Sẽ có hai tình huống có thể được sử dụng đối với câu này: thứ nhất, câu tục ngữ này được sử dụng để chê bai những con người lười biếng nhưng lại muốn ăn ngon ăn nhiều; Thứ hai, trong tình huống khác, câu tục ngữ lại được sử dụng như một lời động viên cố gắng lao động thật chăm chỉ, lao động thì vất vả đấy nhưng đến lúc ăn được ăn nhiều và ăn ngon.

Về hình thức, tục ngữ Thái có cấu tạo giống với tục ngữ dân tộc Việt và thường là có cấu tạo hai vế, rất ít câu có ba vế. Các vế cũng có tính chất tương đồng hoặc tương phản về nghĩa nhằm thể hiện sự khẳng định một chân lí nào đó. Ví dụ: (Phiên âm): Nhứa đi bấu lọt xạ/ Mạ đi bấu lọt táu. (Dịch nghĩa): Thịt tốt không lọt sọt/ Ngựa tốt không lọt chuồng.

 Về nội dung, tục ngữ Thái cũng có cả nghĩa đen và nghĩa bóng. Ở câu trên có hai sự vật là nhứa (thịt) và mạ (con ngựa). Cả hai sự vật đều được dùng một từ chỉ tính chất là đi (tốt). Thực chất, hai tính từ đi kèm thì nên dùng là nhứa chép (thịt ngon) và mạ bó phăng (ngựa ngoan) thì hợp lí hơn. Nhưng sử dụng như vậy thì nghĩa đen sẽ lấn át nghĩa bóng (nghĩa khái quát), bởi vậy, tác giả dân gian Thái đã dùng từ đi với hàm nghĩa là tốt. Sử dụng từ như vậy câu mới nổi rõ tầng nghĩa khái quát và có thể áp dụng được với tất cả mọi tình huống giao tiếp. Nó có thể được sử dụng để giáo dục con người với hàm ý muốn trở thành người tốt thì phải từ bỏ những thói hư tật xấu, phải sống theo khuôn khổ, phù hợp với lí tưởng thẩm mĩ và nền tảng đạo đức. Nó cũng có thể được sử dụng để nhận xét về một người nào đó với hàm ý đã là người tốt thì không thể có những biểu hiện xấu, khi đã có những biểu hiện xấu thì chắc chắn không phải người tốt.

Tuy rất ít từ ngữ nhưng tục ngữ dân tộc Thái cũng có những quy tắc nhất định về việc tạo ra vần ra nhịp cho câu, và thường tạo vần bằng cách dùng chữ cuối cùng của vế thứ nhất có vần với các chữ thứ nhất hoặc các chữ thứ hai, thứ ba, thư tư… thậm chí cả chữ cuối cùng của vế thứ hai. Ví dụ (phiên âm) Chớ dệt bấu hên nả/ Khả cáy lẹo len má. Đây là câu có vần liên tiếp từ vế thứ nhất sang vế thứ hai (chữ cuối vế thứ nhất với chữ đầu tiên vế thứ hai).

Trường hợp vần ở chữ thứ hai cũng thường xuyên xảy ra. Trong câu này chữ cuối cùng vế thứ nhất lại vần với chữ thứ hai của vế thứ hai: (phiên âm) Mương xấc pánh côn han/ Mương an pánh côn dượn. Tục ngữ Thái thường xuyên mang vần ở chữ thứ hai nhưng cũng có rất nhiều câu mang vần ở chữ thứ ba, như kiểu câu sau: Pẳn khẩu to hua ma/ Táng pay ná bấu hụ (Nắm xôi bằng đầu chó/ đường xuống ruộng không biết).

 Nhưng có những trường hợp cá biệt, vần cả ở chữ cuối của vế thứ hai: Phủ chaư hại nhá dệt ná táng táy/ Phủ báy đẩy nhá dệt hay táng pay (Người nóng tính đừng làm nương cạnh đường/ Người lắm mồm đừng làm nương cạnh lối).

Những đặc điểm trên đây mới chỉ là những đề dẫn cho việc nghiên cứu kho tàng tục ngữ dân gian Thái. Chắc chắn sẽ có nhiều khía cạnh khác độc đáo hơn nếu kho tàng quý giá này được nghiên cứu một cách toàn diện hơn.

Để thấy được các giá trị của một câu tục ngữ Thái, xin được bình giải một câu sau: Mương xấc pánh côn han/ Mương an pánh côn dượn. Dịch nghĩa: Mường có giặc quý anh hùng/ Mường bình an quý chăm chỉ. Dịch thơ: Mường loạn quý người tài/ Mường an trọng người chăm.

Trong chữ Thái truyền thống vốn không có dấu nên các âm mương, côn có thể chép là mướng, cốn. Và khi đọc cũng áp dụng tương tự. Trong số các chữ của câu này khó dịch nhất là các chữ cốn han và chữ cốn dượn. “Côn han” có hàm ý chỉ một người vừa phải có thực tài, vừa phải có bản lĩnh, vừa phải có kinh nghiệm. Đó là người đóng vai trò dẫn dắt của mường để vượt qua những nguy hiểm trước nguy cơ đe dọa của kẻ thù, nhưng đó lại không phải là chủ mường hoặc chủ bản. (Trong tiếng Thái, chủ mường được gọi là chẩu mường, đó là người có uy tín, quyền lực và tầm ảnh hưởng lớn nhất đối với mọi người trong mường cả ở thế giới đời sống thực và đời sống tâm linh. Trong lễ “xên mương” tức là lễ cúng mường, ngoài các đồ dâng để cúng tế, nhất thiết phải có chiếc áo của chẩu mường). Từ cốn han cũng không hoàn toàn có nghĩa là hiệp sĩ hay hảo hán mà nó có nghĩa tổng hợp các đặc điểm nói trên: vừa tài giỏi võ nghệ, vừa biết cách tổ chức nhân dân, vừa biết chiến đấu, vừa biết hi sinh… đó là mẫu người văn võ song toàn, và vừa phải có tài vừa phải có tâm. Câu tục ngữ này xuất hiện trong bối cảnh xã hội Thái lúc đó còn nhiều phen loạn lạc, dịch dã. Đó là thời kì của những cuộc chinh phạt lẫn nhau của các bộ tộc để phân chia cát cứ nhằm chiếm những khu vực mầu mỡ, thuận lợi cho trồng trọt và chăn nuôi. Vì vậy, nhưng cuộc binh biến thường xuyên xảy ra, đe dọa cuộc sống của nhân dân. Những lúc như vậy thì người thủ lĩnh cầm quân sẽ quyết định phần lớn sự tồn vong của bộ tộc. Người cầm quân mà bảo vệ được bộ tộc được gọi là côn han. Do vậy, nghĩa của từ anh hùng ở câu này đây không hoàn toàn đồng nghĩa với khái niệm anh hùng là hành động dũng cảm, hi sinh của cá nhân.

Còn từ côn dượn với hàm ý một mẫu người có đức tính hiền lành, chăm chỉ nhưng phải thông minh tháo vát, phải nói được làm được và giúp cho bản mường vươn tới một cuộc sống sung túc. Cuộc sống của người Thái cổ gần như khép kín trong vòng tròn tự túc tự cấp, đời sống vật chất phụ thuộc vào trồng trọt và chăn nuôi, do vậy, tính cần cù chăm chỉ là một trong những phẩm chất quan trọng hàng đầu của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, người Thái cổ cũng có một tổ chức xã hội hết sức chặt chẽ, các gia đình tự giác tham gia giúp nhau những công việc nặng nhọc như làm nương, lấy cột, làm nhà… hoặc cùng nhau thực hiện các công việc có lợi ích cộng đồng như làm đào mương, dựng phai, làm cầu, làm đường… Tất cả những công việc ấy đều được thực hiện dưới sự điều hành của một người có uy tín trong bản trong mường, đó thường là các già làng, già bản. Tất cả mọi hoạt động liên quan đến công việc từ việc chọn địa điểm, chọn thời gian tiến hành, cách thức tiến hành… đều do người điều hành quyết định, và người điều hành cũng phải trực tiếp tham gia vào tất cả mọi hoạt động. Người có được những đặc điểm nói trên cũng mới chỉ đạt được một phần trong ý nghĩa của từ côn dượn. Phần còn lại phụ thuộc vào hiệu quả công việc, nghĩa là mọi tính toán của người đứng đầu phải chính xác và hợp lí, sao cho tốn ít công nhất mà hiệu quả lao động của dân bản đạt được mức cao nhất. Người nào có được tất cả phẩm chất nói trên mới được gọi là côn dượn. Bởi vậy, từ người chăm hoặc người chăm chỉ cũng chưa chuyển tải được hết nghĩa của từ côn dượn.Từ những cách tiếp cận trên có thể khẳng định cả cách dịch nghĩa và dịch thơ đều không chuyển tải hết ý nghĩa câu tục ngữ.

Mỗi câu tục ngữ Thái chứa đựng nhiều yếu tố của văn hóa tộc người. Vì thế, tìm hiểu tục ngữ Thái rất cần thời gian và sự tỉ mỉ, nhiệt huyết của người nghiên cứu