Vác cần lên núi câu cá- Tác phẩm dự thi: Viết về Nông thôn mới tỉnh Điện Biên, 2022

“Lên núi câu cá”, chuyện thật mà cứ như đùa. Xưa nay vốn quen câu cá ở vùng trũng, vùng thấp chứ mấy ai leo ngược núi tìm chỗ câu. Ấy mà là chuyện thật ở Pú Nhi. Một số “cần thủ” thành phố cũng đã biết đến đất này với hồ Noong U thuộc địa phận bản Tìa Ló. Hồ tự nhiên thì vùng nào cũng có, hồ Noong U là một hồ tự nhiên nên nghiễm nhiên nó trở thành một nguồn lợi thủy sản và du lịch. Đó là điều không đáng nói, cái đáng nói ở đây là việc câu cá ở hồ nhân tạo Pú Nhi. Hồ Pú Nhi là hồ được hình thành từ công trình xây đập chứa nước phục vụ nông nghiệp tại bản Nậm Ngám xã Pú Nhi. Đây là một dự án cấp Bộ với tổng vốn đầu tư ban đầu gần 350 tỷ đồng. Công trình được khởi công từ ngày 13/3/2010, là một trong số các công trình trọng điểm chào mừng 60 năm chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.

Ảnh Internet

Vác cần lên núi câu cá

Nguyễn Ngọc Bảo

Xã Pú Nhi thuộc huyện Điện Biên Đông không chỉ là vùng núi non hùng vĩ, địa hình hiểm trở mà còn là miền đất giàu truyền thống văn hóa, truyền thống yêu nước và cách mạng. Trụ sở UBND xã cách thành phố Điện Biên Phủ 25km, cách khu di tích Sở chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ 21 km. Đồng bào các dân tộc nơi đây giàu lòng yêu nước, thủy chung với Đảng, đùm bọc yêu thương nhau không kể người Mông, người Thái hay người Khơ mú. Từ bao đời nay, với đức tính cần cù chăm chỉ, những người dân nơi đây đã vượt lên mọi hoàn cảnh khắc nghiệt của thiên nhiên để tồn tại và phát triển, nhưng cũng đã bao đời, người dân Pú Nhi sống trong nghèo khổ. Hơn chục năm trở lại đây, từ một xã nghèo của một huyện nghèo, Pú Nhi đã dần “thay da đổi thịt” nhờ những chương trình xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới của Đảng và Nhà nước. Gần đây nhất, người dân Pú Nhi bắt đầu được hưởng lợi từ công trình xây dựng hồ chứa nước Nậm Ngám…

Pú Nhi - Quê hương của người anh hùng

Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược Việt Nam, triều đình nhà Nguyễn bất lực, đầu hàng. Đầu năm 1886 quân Pháp bắt đầu tiến lên Tây Bắc. Năm 1888 quân Pháp đã đặt xong nền thống trị lên Điện Biên (Lai Châu cũ). Chúng ra sức lừa bịp, bóc lột, giam hãm, tra tấn nhân dân hết sức dã man. Chứng kiến cảnh đau thương đó, người thanh niên dân tộc Mông ở Pú Nhi là Giàng Tả Chay đã kêu gọi nhân dân phất cờ khởi nghĩa chống ách thống trị của thực dân Pháp.

 Theo dân gian, lúc đầu nghĩa quân chỉ có hơn 300 người, nhưng lúc cao nhất lên tới 6000 người. Tháng 10 năm 1918, nghĩa quân đã tấn công giết chết em trai quan Tri châu gian ác ở Mường Mùn (Tuần Giáo) rồi tiến về Điện Biên. Nghĩa quân đã dựa vào địa thế rừng núi để xây dựng chiến tranh du kích, làm cho địch nhiều phen điêu đứng. Chỉ trong thời gian ngắn, phong trào khởi nghĩa phát triển rộng khắp Lai Châu, lan tới Sơn La và sang cả khu vực Thượng Lào khiến quân Pháp hoảng sợ. Năm 1918, nghĩa quân tiến đánh quân Pháp ở khu vực Mường Phăng và phục kích tiêu diệt hơn 50 tên địch tại bản Nậm Ngám - Pú Nhi. Tháng 10 năm 1920, quân Pháp từ đồng bằng lên bao vây căn cứ nghĩa quân ở dãy núi Sen Chi Ta gần Mường Ngòi. Sau 9 ngày đêm giao chiến, tuy tinh thần chiến đấu hết sức quả cảm, nhưng do lực lượng ít, vũ khí lại thô sơ nên nghĩa quân đã không giữ được trận địa. Năm 1921 nghĩa quân củng cố lại lực lượng, tiếp tục tấn công đồn bốt, doanh trại địch. Quân Pháp đã dùng mọi thủ đoạn từ treo giải thưởng lớn cho người lấy được đầu Giàng Tả Chay, đến huy động quân tấn công trực diện, nhưng những người lính nông dân thông thuộc rừng núi lại được sự bảo vệ của nhân dân nên quân Pháp đánh mãi mà không thể tiêu diệt được. Ngược lại, nghĩa quân cơ động tránh các trận giao tranh lớn để bảo toàn lực lượng, dùng chiến thuật đánh du kích để gây tổn thất lớn cho địch. Về sau, quân Pháp đã điều một lực lượng lớn với vũ khí tối tân mở một chiến dịch tấn công nghĩa quân.

Cuộc khởi nghĩa Giàng Tả Chay là một cuộc đấu tranh tự phát nên sự phát triển lực lượng chưa được mạnh mẽ, tương quan cả về quân số và chủng loại vũ khí của nghĩa quân với địch cũng yếu hơn. Nghĩa quân chỉ có súng kíp, nỏ, dao, kiếm, bẫy đá, bẫy chông, bẫy tên, trong khi đó quân địch được trang bị tối tân với súng liên thanh, lựu đạn, bộc phá…. Sức chống đỡ của nghĩa quân yếu dần, đành lui vào rừng sâu rồi tản mát vào nhân dân.

Từ Pú Nhi trong kí ức…

Trên đường lên Pú Nhi, đầu óc tôi cứ miên man một câu hát dân ca Mông trong trường ca “Tiếng hát làm dâu”:

... Như trâu nặng nề đeo ách

 Như trâu mang buộc cọc tre

Kéo cày từ sáng đến trưa

Phận làm dâu chẳng có ngày nghỉ...

Dòng miên man ấy khiến tôi nhớ về ngày xưa, tưởng tượng ra con đường đến Pú Nhi là đường dân sinh bề rộng chỉ đủ một người gánh củi, vòng vèo khúc khuỷu trên những triền núi. Những ngôi nhà thấp lè tè, vách bưng gỗ, mái lợp gianh suốt ngày tuôn khói bếp, hiên nhà đắp đất vừa là chỗ để củi, để cối xay ngô, vừa là nơi trú nắng trú mưa của trâu, bò, dê, gà. Những người phụ nữ cắm cúi thêu thùa, khâu vá giống như khung cảnh tôi đã có dịp tận mắt chứng kiến cách đây vài chục năm về trước. Thời ấy, cũng do là khách quý của gia đình nên tôi được đón tiếp thân tình. Chiếc cối thường nhật xay bột mèn mén của gia đình anh bạn được nghỉ, bữa tối hôm trước được ăn cơm nếp, bữa trưa hôm sau ăn cơm tẻ, nhưng đến bữa tối chỉ mình tôi được ưu tiên ăn cơm còn tất cả lại quay lại điệp khúc mèn mén. Rượu men lá nhắm với bí ngô luộc chấm muối ớt, nên hình như rượu tiếp tục lên men trong dạ dày, tạo ra một cơn say kéo dài từ bữa sáng đến bữa trưa, từ bữa tối đến sáng hôm sau.

Nhưng hóa ra tôi nhầm, hình như con đường vẫn đi theo lộ trình cũ nhưng đã rộng hơn rất nhiều. Những khúc cua đã được mở rộng, được nắn lại. Đường to nên cảm giác về độ dốc ít đi rất nhiều. Tuy là đường cấp phối đã cũ, nhưng chiếc xe Triton bán tải của chúng tôi cứ băng băng vượt núi mà gần như không gặp trở ngại nào cho tới tận đoạn đường bê tông dẫn lên trụ sở xã.

Đến ngỡ ngàng diện mạo hôm nay

Chưa hết nửa tiếng từ đường vào Mường Phăng rẽ ngang, tôi đã phải giật mình. Cái giật mình vì sự ngỡ ngàng trước một ngôi trường bán trú khang trang nằm ngay cạnh đường cái, và hình như nó được xây dựng trên đúng điểm trường “cắm bản” của mấy chục năm về trước. Một ngôi trường bán trú dân nuôi tuy chưa thể tháo gỡ được hết những khó khăn của công tác giáo dục vùng cao, nhưng chí ít mỗi năm cũng vài trăm em có được nơi ăn ở đàng hoàng, được kèm cặp dạy dỗ, được học hành bài bản. Có lẽ vì sự xuất hiện của ngôi trường nên suốt dọc đường đi, dù cố tìm kiếm nhưng không thấy bóng dáng đứa trẻ nào cưỡi trên lưng trâu, hoặc một hình ảnh dăm đứa trẻ con vừa trông trâu vừa đốt lửa nô nghịch ầm ĩ trên bãi cỏ ven đường. Bọn trẻ đã không còn thất học nên thay cho chúng là những ông bố, bà mẹ vừa thả trâu vừa tranh thủ đan lát hoặc lấy củi.

Qua đoạn cua đã thấy phía xa xa, giữa lưng chừng núi là một bản vùng cao. Tuy cách xa tới gần cây số đường chim bay nhưng không khó để nhận ra dáng dấp của mỗi ngôi nhà. Vẫn là những nếp nhà sàn Thái nhưng là những ngôi nhà ba gian hoặc năm gian hai chái đồ sộ, mái lợp tôn đỏ, tôn xanh. Có lẽ hầu hết các nhà đều thưng ván bằng gỗ xẻ ép cầu kì, véc ni nâu vàng hoặc nâu cánh dán. Những cánh cửa số, cửa chính đóng khuôn lồng kính phản chiếu ánh nắng loang loáng. Chúng tôi dừng lại ngắm nghía một ngôi nhà sàn cạnh đường đang hoàn thiện, ngôi nhà năm gian, sàn nhà được thiết kế theo kiểu truyền thống, mấy chục chiếc cột vê tròn đều tăm tắp sơn đen nhẵn thín, chân cột kê tảng đá hộc đục đẽo hoa văn. Duy có điều là chủ nhà đã thay kiểu xà xiên suốt bằng kiểu xà mộng, tường nhà ốp gỗ xẻ 10x20 véc ni bóng loáng, mái hiên theo kiểu nhà Thái Lan ba mái, trang trí cầu kì. Mái tôn lạnh hai lớp. Ước đoán, nếu không có tiền tỷ chắc chẳng ai dám mạnh tay làm một ngôi nhà bề thế như vậy.

Dọc giữa bản mới định cư, tôi cứ cố tìm một hình ảnh quen thuộc trong kí ức là những ngôi nhà cũ kĩ thấp lè tè, những người phụ nữ cặm cụi khâu vá bên hiên hoặc dưới sân, cứ thỉnh thoảng lại ngẩng lên chào hỏi một người quen qua đường, nhưng đến tận cuối bản mà chẳng thấy một ngôi nhà nào như thế. Xen lẫn các nếp nhà sàn bề thế của người Thái là nhưng mái nhà dài truyền thống của người Mông. Nhưng không thấp lụp sụp như trước, nhà người Mông ở đây cao ráo, cửa sổ cửa chính thoáng mát, hè bó xi măng lát gạch hoa làm nơi dựng xe máy. Mái nhà nào cũng thấp thoáng một chảo Parabol. Dưới gầm sàn của vài ngôi nhà lấp ló đuôi xe tải, xe du lịch đời mới. Nhiều nhà tận dụng không gian thoáng mát làm nơi kinh doanh tạp hóa. Là một bản thuần nông vùng cao thật đấy, nhưng nếu không thấy mấy chiếc máy phay, máy tuốt hết mùa được lau rửa che phủ cẩn thận cạnh kho ngô kho thóc thì không ít người nhầm tưởng đang đi giữa một bản trong phố.

Vác cần lên núi câu cá

“Lên núi câu cá”, chuyện thật mà cứ như đùa. Xưa nay vốn quen câu cá ở vùng trũng, vùng thấp chứ mấy ai leo ngược núi tìm chỗ câu. Ấy mà là chuyện thật ở Pú Nhi. Một số “cần thủ” thành phố cũng đã biết đến đất này với hồ Noong U thuộc địa phận bản Tìa Ló. Hồ tự nhiên thì vùng nào cũng có, hồ Noong U là một hồ tự nhiên nên nghiễm nhiên nó trở thành một nguồn lợi thủy sản và du lịch. Đó là điều không đáng nói, cái đáng nói ở đây là việc câu cá ở hồ nhân tạo Pú Nhi. Hồ Pú Nhi là hồ được hình thành từ công trình xây đập chứa nước phục vụ nông nghiệp tại bản Nậm Ngám xã Pú Nhi. Đây là một dự án cấp Bộ với tổng vốn đầu tư ban đầu gần 350 tỷ đồng. Công trình được khởi công từ ngày 13/3/2010, là một trong số các công trình trọng điểm chào mừng 60 năm chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.

Theo tính toán thiết kế, công trình thuỷ lợi hồ Nậm Ngám được xây dựng nhằm phục vụ công việc tưới tiêu cho 1.200 ha ruộng lúa, hoa màu cho ba xã Pú Nhi, xã Noong U của Điện Biên Đông và một phần của xã Na Sang huyện Điện Biên. Khi hoàn thành, hồ đã cung cấp nguồn nước cho trên dưới 3000 hộ dân.

Không hổ thẹn với tên gọi là “hồ trên núi”, hồ Pú Nhi có trữ lượng nước ngót nghét 6 triệu mét khối, với mặt nước rộng hàng chục ha. Hồ như một viên ngọc khổng lồ long lanh lưng chừng núi. Không bề thế bằng người anh cả Pá Khoang nhưng hồ Pú Nhi cũng tự hào sánh ngang với các anh em khác của mình như hồ Pe Luông, hồ Hồng Sặt ... Nhưng các hồ khác đều ở dưới chân núi, riêng hồ Pú Nhi lại nằm trên lưng chừng núi. “Con lươn” khổng lồ là thân chính của đập dài hơn 300m, cao 29m được xây dựng kiên cố tạo thành con đê nhân tạo lưu giữ tới 5,4 triệu mét khối nước khả dụng hữu ích. Tuy chưa tích đủ lượng nước thiết kế nhưng nước hồ đã cung cấp nước tưới tiêu cho hàng trăm ha đất nông nghiệp.

Hồ mới bắt đầu tích nước và thả cá giống được hơn chục năm, theo một số “thợ câu” thì cá đã đã xuất hiện một số “hàng khủng”. Những ngày đẹp trời, người dân quanh hồ đã câu được những con cá chép trên dưới 12 kg, cá trắm trên 15 kg, cá rô phi, cá trôi cũng trên dưới 3 kg. Người dân Pú Nhi hôm nay có được một cuộc sống khá giả hơn nhờ được hưởng những nguồi lợi từ hồ.

Và sự thật, tôi đã vác cần lên núi câu cá!

N.N.B