Tiểu luận phê bình văn học của Nguyễn Ngọc Bảo: Tiếp cận văn học bên bờ sông Nậm Rốm

Đọc “Tiếp cận văn học bên bờ Nậm Rốm” của Nguyễn Ngọc Bảo

Nguyễn Thị Thu Thủy

Cuốn tiểu luận, phê bình văn học “Tiếp cận văn học bên bờ Nậm Rốm” của Nguyễn Ngọc Bảo (Nhà xuất bản văn học) khá dày dặn với hơn 260 trang, ra mắt bạn đọc vào năm 2020. Tôi thích tiêu đề cuốn sách ngay từ lần đầu tiên vì hình ảnh con sông Nậm Rốm không chỉ đại diện cho nơi sinh sống và làm việc của tác giả, mà nó còn gợi đến hình ảnh dòng chảy văn học Điện Biên từ trong quá khứ lịch sử đến ngày nay. Quả thật, những bài mà tôi thấy hay (chắc tác giả cũng tâm đắc) là những bài viết về văn học Điện Biên từ dân gian cho đến hiện đại.

Cuốn sách chia làm hai phần, phần một: Khơi nguồn trầm tích và phần hai: Phía sau con chữ. Ở phần một, tôi có cảm giác như người viết đang đứng trên mảnh đất phì nhiêu, tươi tốt của văn học dân gian Tây Bắc nên ngòi bút của anh cũng dồi dào bút lực và vì thế đọc hấp dẫn hơn hẳn. Với tác phẩm truyện thơ nổi tiếng của dân tộc Thái Xống chụ xôn xao, anh dành hẳn hai bài viết bề thế để tiếp cận theo hai góc độ mỹ học và thi pháp học. Là người nghiên cứu chuyên sâu về lí luận văn học, nền tảng kiến thức lí thuyết về văn học giúp anh có nhiều phát hiện thú vị về tác phẩm văn học được xếp vào hàng đầu của thể loại truyện thơ dân tộc thiểu số. Cái mới của Nguyễn Ngọc Bảo là anh có vốn văn hóa Thái khá sâu sắc cộng với việc biết tiếng Thái nên đọc văn bản trong nguyên tác của nó, đặt trong môi trường văn hóa sản sinh ra nó, viết ra nhưng trang sách thực sự lôi cuốn. Chẳng hạn, anh phát hiện ra từ “chí” (có nghĩa là “sẽ”) trong câu thơ “Đắc ca xó tẹ chí sặt má khen/ Đắc ca khen chí sặt má hỏi” hay từ “nọi” (có nghĩa là “nhỏ, bé”) trong câu thơ “Quám diến nẳng phưn sát/ Quám khát nẳng mịt nọi côm cả tắt tong”. Tình yêu với văn học, với văn hóa dân tộc Thái đã thể hiện rõ qua bài viết của Nguyễn Ngọc Bảo. Không chỉ với truyện thơ Xống chụ xôn xao, anh còn có những phát hiện thú vị về cốt truyện có yếu tố độc đáo của truyện cổ tích dân tộc Mảng (Hai mươi ba truyện cổ tích dân tộc Mảng, Ngọc Hải sưu tầm ở Lai Châu). Bài viết “Hệ hình” của con chữ (Đọc trước dấu (…) của Du An tôi cũng rất thích.  Du An vốn là cây bút thâm trầm và sâu sắc. Thơ của anh nhiều tầng lớp, nhiều hình ảnh mang tính biểu tượng nên có lẽ cũng kén người đọc hơn. Tôi hiểu rằng Nguyễn Ngọc Bảo xứng đáng là “bạn thơ” tâm giao của Du An!

Nguyễn Ngọc Bảo vốn là một thầy giáo dạy văn nên dấu vết nghề nghiệp đã in đậm trong những trang viết. Nhiều bài viết của anh có thể xếp vào mục Văn học nhà trường sẽ rất phù hợp. Công việc dạy học Ngữ văn tạo cơ hội cho anh có nhiều thời gian để suy ngẫm về những tác phẩm được giảng dạy trong nhà trường. Không những thế, anh còn là bạn đọc tích cực của những cây bút địa phương như Lương Quy Nhân, Chu Thùy Liên, Mùa A Sấu… mà đóng góp của anh giúp ích nhiều cho việc dạy chương trình phổ thông ở địa phương được tốt hơn.

Đọc “Tiếp cận văn học bên bờ sông Nậm Rốm” của Nguyễn Ngọc Bảo, tôi vẫn mong đợi sự cắt nghĩa văn bản văn học đến tận cùng của anh. Anh gợi mở ra nhiều vấn đề nhưng nếu giải quyết triệt để thì cuốn sách của anh chắc chắn là cuốn tiểu luận, phê bình văn học có giá trị. Chẳng hạn, anh phát hiện được cốt truyện có yếu tố độc đáo trong truyện Hai anh em A Hầy và A Húy. Việc lựa chọn lấy vợ và tiếp tục sống với người vợ khỉ của người anh A Hầy phải chăng là một tuyên ngôn có giá trị từ xa xưa của đồng bào Mảng về sự hòa hợp của con người với tự nhiên,  với thiên nhiên núi rừng Tây Bắc mà tư duy của người miền xuôi thời xưa không thể hiểu nổi. (Họ cho rằng đó là nơi ma thiêng, nước độc, Khỉ ho cò gáy!). Thông qua hành động của người em A Húy (giết hai người vợ của anh là sói và lợn rừng cùng với người con của A Hầy với sói). Tính minh triết của dân tộc Mảng ở chỗ họ đã thấy được tầm quan trọng của rừng với sự tồn tại của dân tộc mình và đến thời đại ngày nay. Khi những cánh rừng đã và đang bị hủy diệt người đọc mới thấy thấm thía bài học xa xửa xa xưa mà dân tộc Mảng đã gửi gắm trong truyện cổ tích độc đáo này.

Tây Bắc tự hào với nền văn hóa đa sắc tộc nhưng hiểu được nét độc đáo của bản sắc mỗi dân tộc nơi đây lại không hề đơn giản. Văn hóa bề mặt với phong tục tập quán, trang phục, ẩm thực… tương đối dễ tiếp cận những văn hóa bề sâu mang tính cách tộc người không hề dễ. Nguyễn Ngọc Bảo đưa chúng ta đến vùng văn hóa giàu có của dân tộc Thái nhưng hiểu họ có lễ cần có sự đầu tư, nghiên cứu kĩ lưỡng hơn. Truyện thơ Xống chụ xôn xao với giá trị nhân văn sâu sắc bắt nguồn từ văn hóa truyền thống của dân tộc Thái. Một kết thúc câu chuyện trọn vẹn nghĩa tình theo kiểu của dân tộc Thái, vô cùng độc đáo được xây dựng trên nền văn hóa trọng tình đậm đà. Trên nền tảng những hiểu biết sâu rộng về văn hóa Thái, nếu Nguyễn Ngọc Bảo đi khai thác sâu hơn thì những trang viết của anh không chỉ có giá trị văn học mà còn có giá trị khai phá vỉa tầng văn hóa tâm lý, tính cách tộc người vốn đang là khoảng trống lớn của nghiên cứu văn hóa vùng Tây Bắc.

“Tiếp cận văn học bên bờ sông Nậm Rốm” của Nguyễn Ngọc Bảo là tình cảm, tâm huyết dành cho văn chương và mảnh đất Tây Bắc. Anh yêu nghề, yêu người và yêu tinh hoa văn hóa Tây Bắc từ quá khứ đến hiện tại. Ngòi bút phê bình của anh đang khai mở những giá trị văn chương trên dòng chảy của văn học Điện Biên. Dòng Nậm Rốm vẫn ngày đêm rì rào chảy tưới cho cánh đồng Mường Thanh bốn mùa xanh tốt với trái sai quả ngọt và người thầy giáo Nguyễn Ngọc Bảo bên trang sách trước đèn vẫn miệt mài tìm kiếm những vẻ đẹp của văn chương trên hành trình đầy nhọc nhằn, song cũng thật tự hào của người nghiên cứu phê bình văn học!.

N.T.T.T