NHÂN VẬT "THA HÓA" TRONG "CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA" (Nguyễn Ngọc Bảo)

...rõ nét nhất về quá trình tha hóa là ở nhân vật người đàn ông. Theo lời người đàn bà (vợ ông ta) thì “lão chồng tôi khi ấy là một anh con trai cục tính nhưng hiền lành lắm, không bao giờ đánh đập tôi”. Thậm chí, ông ta còn là một con người có lòng vị tha cao thượng khi dang tay cưu mang và che chở cho người đàn bà bất hạnh, đang gặp phải một tai họa khủng khiếp: “cũng vì xấu xí, trong phố không ai lấy, tôi có mang với một anh con trai một nhà hàng chài…”

(Đọc Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, sách Ngữ Văn 12)

1. Tha hóa và kiểu nhân vật tha hóa trong văn học. Xây dựng nhân vật tha hóa không phải là hướng phát hiện mới của văn học mà nó đã manh nha từ khi văn học xuất hiện. Tính mới mẻ của xu hướng xây dựng kiểu nhân vật này phụ thuộc vào khả năng khám phá xã hội trong những điều kiện cụ thể để xây dựng nhân vật tương ứng, nhằm phản ánh những tiêu cực tiêu biểu đã hoặc đang diễn ra, đôi khi đó là những dự đoán xu thế phát triển của xã hội. Vì thế mà ở bất kì thời điểm lịch sử nào cũng xuất hiện các mẫu hình nhân vật tha hóa.

 “Sinh thời, C.Mác đã đưa ra cách tiếp cận duy vật lịch sử về bản chất của tha hóa: tha hóa là một hiện tượng xã hội, xuất phát từ con người, từ xã hội loài người; là lao động bị tha hóa; dẫn đến hệ quả - con người mất dần tính loài; con người đã trở thành không phải chính mình, quay trở lại chi phối, nô dịch con người và xã hội loài người”. (htt.//lyluanchinhtri.vn/). Có thể suy rộng ra, kiểu nhân vật tha hóa trong văn học là kiểu nhân vật ban đầu có những phẩm chất tốt, suy nghĩ và hành động phù hợp chuẩn mực xã hội, không hoặc rất ít các đặc điểm trái ngược với các chuẩn mực xã hội, nhưng do các tác động nội tâm và ngoại cảnh nên đã phát triển theo hướng ngày một xấu đi.

Ngay từ khi nhân vật văn học còn đang được xây dựng theo mẫu hình nhân vật chức năng thì kiểu nhân vật tha hóa đã xuất hiện dưới dạng các nhân vật thủ ác trong các truyện cổ tích, ngụ ngôn, truyện cười dân gian. Ta bắt gặp kiểu nhân vật lật lọng và càng ngày càng lật lọng như Lí Thông (Thạch Sanh), sự tham lam càng ngày càng lớn như Người Anh (Cây khế), sự độc ác càng ngày càng tăng như Dì ghẻ và Cám (Tấm Cám)… Trong văn học dân gian, kiểu nhân vật này đó là kiểu nhân vật chức năng tha hóa. Xã hội càng phân hóa sâu sắc thì kiểu nhân vật tha hóa xuất hiện càng nhiều, càng đa dạng và phức tạp. Văn học giai đoạn 1930 – 1945 xuất hiện hàng loạt kiểu nhân vật tha hóa trong tác phẩm của các nhà văn lớn như Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Nguyên Hồng… và đó thường là kiểu nhân vật tha hóa bị động (bị tác động từ xã hội). Thời kì văn học đổi mới sau 1986 xuất hiện kiểu nhân vật tha hóa chủ động do sự vận động của cá nhân. 

Do bản chất của kiểu nhân vật tha hóa là con người phát triển nhân cách lệch hoặc trái ngược với các chuẩn mực xã hội nên có hai hướng kết thúc số phận, kiểu thứ nhất là nhân vật không thể hoàn lương thì sẽ bị triệt tiêu vĩnh viễn dưới hình thức hóa thân (trong các tác phẩm có tính thần kì) hoặc bị xã hội tẩy chay đến chết, thậm chí phải nhận cái chết do chính sự tha hóa của mình (Chí Phèo trong Chí Phèo của Nam Cao). Kiểu kết thúc thứ hai là có sự hoàn lương của nhân vật tha hóa như nhân vật Viên Quản Ngục, Thầy Thơ Lại trong Chữ người tủ tù của Nguyễn Tuân (hiểu là: tác giả đã lược bớt quá trình tha hóa của nhân vật).

2. Hệ thống nhân vật tha hóa trong Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu. Trong truyện ngắn này, rõ nét nhất về quá trình tha hóa là ở nhân vật người đàn ông. Theo lời người đàn bà (vợ ông ta) thì “lão chồng tôi khi ấy là một anh con trai cục tính nhưng hiền lành lắm, không bao giờ đánh đập tôi”. Thậm chí, ông ta còn là một con người có lòng vị tha cao thượng khi dang tay cưu mang và che chở cho người đàn bà bất hạnh, đang gặp phải một tai họa khủng khiếp: “cũng vì xấu xí, trong phố không ai lấy, tôi có mang với một anh con trai một nhà hàng chài…”. Xấu xí không phải cái tội nhưng hoang thai là một trọng tội ở thời kì đó. Người đàn ông đã bỏ qua tất cả để cứu vớt một người phụ nữ, hành động ấy giống như Đức Phật từ bi phổ độ chúng sinh vậy. Ấy vậy nhưng chỉ một thời gian sau ông ta đã thay đổi hoàn toàn. Cái bộ dạng hiền lành ngày nào đã được thay bằng diện mạo “Mái tóc tổ quạ/…chân chữ bát/ …hai con mắt đầy vẻ độc dữ…” . Người đàn ông ấy có sức khỏe của một gã hàng chài “tấm lưng rộng và cong như lưng một chiếc thuyền” nhưng lại dùng hung khí là “chiếc thắt lưng của lính ngụy ngày xưa” để hành hạ vợ bằng cách “quật tới tấp vào lưng người đàn bà”. Gã rất ít lời, nhưng khi đã cất lời thì mỗi câu nói đều đậm chất cục cằn thô lỗ và tàn bạo tới mức dã man. Gã quát con: “Cứ ngồi nguyên đấy. Động đậy tao giết cả mày đi bây giờ”. Vừa hành hạ vợ, gã vừa rên rỉ: “mày chết đi cho ông nhờ, chúng mày chết hết đi cho ông nhờ”. Diện mạo, lời nói và hành động ấy khiến người ta liên tưởng người đàn ông hiền lành ngày nào đã biến thành một con quỷ độc ác.

Suy cho cùng, nguyên nhân tha hóa của người đàn ông ấy cũng một phần do sự tha hóa của người đàn bà hàng chài là vợ ông ta. Chị ta cam chịu sự đánh đập hành hạ dã man của người chồng vũ phu như chịu đựng một quy luật tự nhiên: “ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng. Cả nước không có một người chồng nào như hắn”, nhưng khi được khuyên phải li hôn thì chị ta bật lên: “con lạy quý tòa…/ Quý tòa bắt tội con cũng được, phạt tù con cũng được, đừng bắt con bỏ nó…”. Dĩ nhiên, việc chị quyết tâm không li hôn cũng có lí do của nó. Thứ nhất, chị ta phải sống để trả cái “ơn cứu mạng” của gã chồng vũ phu; thứ hai, chị ta phải chịu đựng để duy trì một gia đình bởi đó là chỗ trú ngụ cuối cùng của lũ con của chị, mà chúng lại là chỗ duy nhất chị ta có thể tìm được một niềm hạnh phúc tội nghiệp: “Vui nhất là lúc nhìn đàn con tôi chúng nó được ăn no…”. Tuy nhiên, xét ở một khía cạnh thì sự cam chịu ấy là một xu hướng tha hóa của nhân vật tha hóa. Mặc dù sự chịu đựng ấy thể hiện phẩm chất tình nghĩa, thể hiện sự hi sinh, tình mẫu tử nhưng suy cho cùng lại là sự thỏa hiệp bạo lực gia đình của người chồng vũ phu: “bất kể lúc nào thấy khổ quá là lão xách tôi ra đánh…/ giá mà lão uống rượu…thì tôi còn đỡ khổ… sau này con cái lớn lên, tôi mới xin được với lão…đưa tôi lên bờ mà đánh…”. Chính sự thỏa hiệp ấy – sự không chống lại cái ác như là thừa nhận sự tồn tại cái ác - của người phụ nữ khiến cho sự tha hóa của người đàn ông có điều kiện phát triển ngày càng mạnh hơn.

Một nhân vật tha hóa khác nữa là thằng Phác. Lần thứ nhất xuất hiện, thằng Phác đã giằng chiếc thắt lưng từ tay của bố nó khi bố nó đang vụt mẹ nó bằng chiếc thắt lưng đó, và nó “dướn thẳng người vung chiếc khóa sắt quật vào giữa khuôn ngực trần vạm vỡ cháy nắng …”. Thằng Phác đã đánh lại bố nó. Ở một góc độ thì đó là hành động trái ngược đạo lí, nhưng đó là hành động bột phát để bảo vệ mẹ nó khỏi bị bố nó hành hạ. Lần thứ hai, khi thằng Phác lại định can thiệp thì bị “chị gái tước đoạt chiếc dao găm mà nó định dùng làm vũ khí đả thương bố nó để bảo vệ mẹ nó”. Lần này, sự manh động của nó đã được tính toán, chuẩn bị, và đặc biệt là chuẩn bị phương tiện là dao găm. Nếu không được ngăn chặn kịp thời thì hậu quả hành động của thằng Phác là rất đau lòng. Thằng Phác là một nhân vật bị tha hóa nhanh và mạnh đến mức khủng khiếp, từ khi nó đánh trả bố nó bằng thắt lưng đến khi nó chuẩn bị dao găm chỉ cách nhau ba ngày. Đó là hậu quả của việc nó phải sống trong môi trường gia đình mà cả bố và mẹ nó đều đang trong quá trình tha hóa.

3. Chủ trương lấy nhân vật tha hóa để cải tạo xã hội. Sự tha hóa của các nhân vật đã tạo ra bức tranh tha hóa của một gia đình, đó là cảnh con đánh lại cha, chồng hành hạ vợ, gợi ra một tương lai xám xịt của các nhân vật này. Nhưng mục tiêu của Nguyễn Minh Châu không chỉ là như thế. Mục tiêu lớn lao của ông là đề xuất các khuynh hướng cải tạo xã hội. Trước tiên là đối với người nghệ sĩ tên Phùng. Là một nghệ sĩ thì nhiệm vụ chủ yếu của anh ta là sáng tạo cái đẹp. Biết vậy nên anh ta đã cố gắng hết mức trong việc săn tìm cái đẹp trong cuộc sống và phản ánh nó vào nghệ thuật. Xét ở góc độ vai trò nghệ sĩ thì anh ta đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ bởi anh ta đã phát hiện ra “một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích” và tưởng chừng như “chính mình vừa khám phá thấy cái chân lí của sự toàn thiện, khám phá thấy cái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn”. Nhưng đó là bức ảnh của chiếc thuyền khi ở ngoài xa. Khi chiếc thuyền tiến sát đến gần, người nghệ sĩ đã tận mắt chứng kiến hình mẫu của tấm ảnh nghệ thuật tuyệt tác kia lại là những con người đau khổ, đau khổ cả về thể xác lẫn tinh thần, đói nghèo cả vật chất lẫn văn hóa. Xây dựng sự tương phản gay gắt này, tác giả Nguyễn Minh Châu đã lên tiếng cảnh báo: không thể đánh giá bản chất cuộc sống qua hình thức bề ngoài, không thể phản ánh cuộc sống vào nghệ thuật đúng bản chất của nó nếu người nghệ sĩ không thâm nhập, không tiếp cận để thấu đáo hiện thực cuộc sống. Đây là khuynh hướng cải tạo xu hướng sáng tác của các nghệ sĩ làm nghệ thuật một cách bảo thủ, sáng tác nghệ thuật theo kiểu làm công nhật, tạo ra tác phẩm nghệ thuật như các ví dụ minh họa một cách khiên cưỡng.

 Người đọc thường bỏ qua một chi tiết đắt giá trong tác phẩm này dù nó đã được tác giả nhấn mạnh bằng cách tách ra thành một đoạn văn riêng: “Tất cả mọi việc xảy đến khiến tôi kinh ngạc đến mức, trong mấy phút đầu, tôi cứ đứng há mồm ra mà nhìn. Thế rồi chẳng biết từ bao giờ, tôi đã vứt chiếc máy ảnh xuống đất chạy nhào tới”. Chiếc máy ảnh Pratica thời đó là cả một gia sản, chỉ những nghệ sĩ lớn mới được trang bị, và hơn cả như thế, chiếc máy ảnh ấy đang chứa đựng một bức ảnh tuyệt tác của nghệ thuật: “một khoảnh khắc trời cho”, nhưng với nghệ sĩ Phùng lúc này nó chẳng có giá trị gì cả. Ngoài kia, một con người đang bị hành hạ, một đau khổ cuộc sống đang diễn ra. Nghệ thuật để mà làm gì khi con người đang quằn quại trong đau khổ - theo đúng nghĩa đen. Vậy thì vị trí của chiếc máy ảnh ở dưới đất là hợp lí, vì việc cần làm vào lúc này không phải là nghệ thuật mà là sự can thiệp để cái ác không tiếp tục diễn ra. Nhưng ở phần cuối của truyện, một chi tiết gây ám ảnh cho người đọc chính là sự ám ảnh của nghệ sĩ Phùng: “Không những trong bộ lịch năm ấy mà mãi mãi về sau, tấm ảnh chụp của tôi vẫn còn được treo ở nhiều nơi, nhất là trong các gia đình sành nghệ thuật. Quái lạ, tuy là ảnh đen trắng nhưng mỗi lần ngắm kĩ, tôi vẫn thấy cái màu hồng của ánh sương ban mai lúc bấy giờ tôi nhìn thấy ở bãi xe tăng hỏng, và nếu nhìn lâu hơn, bao giờ tôi cũng thấy người đàn bà ấy bước ra khỏi tấm ảnh…”. Đó là một hồi ức nhưng cũng là ám ảnh không nguôi ngoai, phải chăng đó là nỗi ân hận dày vò Phùng vì mặc dù tấm ảnh có giá trị cao siêu vê nghệ thuật nhưng bản thân nó không thể chuyển tải tới người đọc những vấn đề thuộc bản chất cuộc sống, đó là cái đau khổ của chính tác giả của bức tranh tuyệt đỉnh nghệ thuật kia. Như vậy, thách thức đối với nghệ sĩ là nghệ thuật vừa phải lột tả cái đẹp nhưng phải lột tả cho được hiện thực xã hội đúng như gì nó đang diễn ra.

Còn đối với vị chánh án Đẩu - “ quan phụ mẫu của dân” - thì câu chuyện cuộc đời của người đàn bà ở tòa án huyện thực sự là câu chuyện đáng phải lưu tâm: “Một cái gì vừa mới vỡ ra trong đầu vị Bao Công của cái phố huyện vùng biển, lúc này trông Đẩu rất nghiêm nghị và đầy suy nghĩ”. Một câu chuyện đời thường nhưng đã tác động đến một vị chánh án giống như vị chánh án vừa mới học thêm một bài học mới. Có lẽ Đẩu đã nhận ra câu vừa phán của mình “tôi chỉ muốn bảo ngay với chị: chị không sống nổi với lão đàn ông vũ phu ấy đâu” hoàn toàn đúng, nhưng chỉ đúng trên mặt lí thuyết. Còn thực tế nó khác xa, xa tới mức dường như có sự đối lập khi người đàn bà hàng chài trần tình, chị ta không bao giờ muốn li hôn vì: “các chú không phải là đàn bà, chưa bao giờ các chú biết như thế nào là nỗi vất vả của người đàn bà trên một chiếc thuyền không có đàn ông…”. Vị chánh án vị cao học rộng nhưng mới chỉ nắm bắt và xử lí tình huống bằng mớ lí thuyết hỗn độn của học vấn, còn đối với thực tế cuộc sống, anh ta là một kẻ hồ đồ, thậm chí là học trò của người đàn bà hàng chài. Chính anh ta phải chua chát ngầm thừa nhận điều này qua câu nói: “Tùy bà…./ chủ trương nguyên tắc của chúng tôi là kêu gọi hòa thuận…”. Vậy là vị chánh án đã phá sản thảm hại với mớ lí thuyết giáo điều. Bởi thế, vị chánh án đã sửa sai bằng cách ngay chiều hôn ấy “Đẩu gặp người đàn ông để giáo dục răn dạy”. Vậy là Đẩu đã từ một vị quan chức đầy quyền lực và giáo lí đã chịu thay đổi, Đẩu đã phải đích thân thâm nhập vào cuộc sống. Đẩu không còn là một vị quan quan liêu.

Và ta đủ điều kiện để đoán rằng, những biến đổi tích cực từ Đẩu sẽ tác động tích cực đến người đàn ông vũ phu, cũng vì thế mà lão sẽ hướng thiện và kéo theo sự mất tha hóa của người đàn bà và môi trường tha hóa của thằng Phác./.

N.N.B