LỒNG ĐÈN TRONG GIÓ Truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Hà

Cơm nước xong xuôi, ông Hương và con trai mang cái ghế mây ra sân ngồi. Độ này đã sắp đến rằm, ông ngửa cổ lên trời nhìn trăng mà nghĩ. Dường như ông nghe thấy quanh quẩn đâu đây tiếng đèn kéo quân và tiếng trẻ con cười khanh khách. Có lẽ là mới ốm dậy mấy ngày nay nên tinh thần vẫn chưa tỉnh táo lắm. Rồi không biết có qua được con trăng này không. Ông Hương chép miệng. Sống chết có số, thôi thì cứ thuận theo tự nhiên.

Cơm nước xong xuôi, ông Hương và con trai mang cái ghế mây ra sân ngồi. Độ này đã sắp đến rằm, ông ngửa cổ lên trời nhìn trăng mà nghĩ. Dường như ông nghe thấy quanh quẩn đâu đây tiếng đèn kéo quân và tiếng trẻ con cười khanh khách. Có lẽ là mới ốm dậy mấy ngày nay nên tinh thần vẫn chưa tỉnh táo lắm. Rồi không biết có qua được con trăng này không. Ông Hương chép miệng. Sống chết có số, thôi thì cứ thuận theo tự nhiên. 

“Hai ông con uống chè ạ!” Mẹ cu Tí bê một ấm chè và hai cái chén đến, đặt xuống đất. Nước chè xanh vừa hãm, uống dễ mà không đắng như chè khô. Ông Hương uống một hớp chè cho nhuận giọng, sau đó quay sang hỏi con trai:

“Ngày mai anh bảo mẹ cu Tí đi mua ít lạt, giấy bóng về đây, làm đèn lồng chứ lại chẳng kịp.”

“Vâng.” Anh con trai cung kính gật đầu. “Cũng phải mua thêm đồ để cúng rằm.”

Ông Hương ậm ừ, uống thêm một hớp nước chè rồi không nói gì nữa. Suy nghĩ của ông đang quay ngược về những ngày xưa, tiếng trò chuyện râm ran của những nghệ nhân trong làng, và những tờ giấy bóng đầy màu sắc, những đôi bàn tay khéo léo. Khi ấy, nghề làm đèn ông sao, tiến sĩ giấy hãy còn đương sung túc. Cả xóm toàn những nghệ nhân thủ công như vậy. Nhà nào cũng như nhà nào, mang một niềm tự hào liêng thiêng với cái nghề thủ công dân gian này. Nhưng rồi thời thế thay đổi, những loại đèn điện chạy pin có nhạc xuất hiện, đèn đóm nhấp nháy đủ màu sắc. Mà điều đáng buồn hơn là trẻ em đang dần dần không còn hứng thú nhiều với Trung Thu nữa. Dần dần ngày lễ này trở thành cả ngày lễ đi chơi của người lớn. Người đổ ra phố đông như nêm, đi đi lại lại như mắc cửi, vụt qua những sạp hàng bày đèn lồng trung thu truyền thống. 

Rằm tháng tám một năm nào đó, sau đêm thức trắng vì cả sạp hàng ế ẩm, ông nghe tiếng vợ mình nói, buồn bã và bất lực.

“Phải đi thôi, ông ạ!”  

Đó là năm thứ ba nhà ông lỗ nặng. Những món đồ thủ công màu sắc chất đầy cả nhà. Nghề làm đèn trung thu ở xóm này đã đến đà bấp bênh chờ ngã xuống. Đã nhiều người không chịu được bỏ làng tha hương đến nơi khác tìm công việc tốt hơn. Trẻ con thì được gửi lên thành phố học. Riết rồi làng này không còn mấy ai nữa.

“Không, ta không thể bỏ đi được. Chúng ta sinh tại đây, thì phải có trách nhiệm với nó, với cái nghề này, bà hiểu không?” Ông Hương gạt ngay đi, đanh thép nói.  

“Tôi biết, tôi biết chứ. Làm gì có ai đành lòng bỏ nơi chôn rau cắt rốn của mình mà đi hả ông? Nhưng cứ thế này, thằng con mình sẽ không phát triển được mất. Phải cho nó đi học thôi, ông ạ.” Vợ ông vừa khóc vừa nói. 

Lúc ấy, ông Hương mới sực nhớ ra cái trọng trách làm bố của mình. Ông không chỉ là một nghệ nhân, ông còn là một người bố nữa. Và rồi gia đình ông Hương cũng chuyển đi.  

Căn nhà cũ và miếng đất dành dụm được cũng bán đứt, để lo cho anh con trai đi học đàng hoàng, và để có vốn kinh doanh mấy mặt hàng nho nhỏ ngoài tỉnh. Ngoài đó đông đúc, buôn bán sẽ thuận lợi hơn, mà môi trường cũng phát triển hơn là ở xóm nhỏ này.

Trước ngày rời đi, ông thắp hương trước bàn thờ tổ tiên, nhìn lên đó rất lâu. Đôi mắt ông mở to, đầu ngẩng cao, trang nghiêm. Ông dập đầu ba nhát, miệng lầm rầm xin tổ tiên thứ lỗi vì đứa con này đã bỏ quê hương mà đi. Và bỏ cả xóm nghề, cả những nghệ nhân dân gian nơi này.

“Đừng quên nơi này, và cả cái nghề này dù có đi đến đâu, ông ạ.” Vào đêm trước ngày đi, ông bạn chí cốt vừa uống rượu vừa nói với ông Hương như vậy. Cái giọng lè nhè vì say rượu. Ông và bạn ông đã chứng kiến rất nhiều người bỏ nghề mà đi. Và giờ, chỉ còn bạn ông ở đây, chứng kiến nhà ông bỏ đi.

Cuộc sống ngoài tỉnh ban đầu còn vấp váp khó khăn, mà sau dần lại lên khấm khá. Anh con trai được cho ăn học đàng hoàng, hai ông bà cũng trở thành chủ một cửa hàng nhỏ, lời lãi cũng dư giả. Ở nơi này, buổi sáng xe cộ đi lại đông đúc, buổi tối đèn điện chăng khắp lối, người ta không thổi sáo hay tự hát hò, mà có nhạc xập xình phát ra từ loa. Mọi người mặc những bộ quần áo đủ màu sắc, thong thả ra đường rong chơi. Là một nơi âm thanh không hề biết nghỉ. Không yên tĩnh như ở quê. Nhưng rồi những con người từ quê lên ấy cũng quen dần, như một chất gì đó dần dung hòa vào máu của họ.

Nhưng, từ trong sâu thẳm tâm hồn mình, ông Hương vẫn chưa giờ phút nào quên được cái nghề mình đã theo từ khi còn bé ở xóm nhỏ chật hẹp ấy. Cái nghề mang theo tinh thần và sự tài hoa của các nghệ nhân, với những nan tre, giấy màu, giấy bóng, làm nên những chiếc đèn trung thu thật đẹp. Một cái nghề truyền thống thiêng liêng, nhưng theo thời gian, nhiều người đã từ chối nó là một nghề, vì nó không kiếm ra tiền để sống, trong đó có ông.

Độ này ông trăng vẫn còn chưa rõ, mới nhìn một lát ngoảnh đi ngoảnh lại đã bị mây che mất dạng. Tối nay không có sao, hình như mai sẽ mưa thì phải. Nước chè trong chén đã nguội từ lâu, anh con trai vẫn im lặng ngồi cạnh bố, nhìn lên màn trời đen kịt mà không nói gì.  

“Anh xem rồi mua về ít lạt với giấy màu.” Ông Hương nhắc lại. “Rồi còn làm đèn lồng không lại chẳng kịp ngày.” 

“Vâng.” Anh con trai cung kính đáp.  

Cứ mỗi đợt đến rằm trung thu, bố anh lại yên lặng và hay suy tư một cách lạ thường. Trong kí ức của anh con trai hồi bé, cái xóm nhỏ với món nghề truyền thống ấy thi thoảng vẫn chập chờn hiện lên trong suy nghĩ. Khi ấy bố anh vẫn còn hay cười và hay nói. Trẻ con xóm ấy quanh năm chơi bời cùng lạt, cùng tre, cùng giấy màu. Đường đất bụi mù mịt, những dải giấy bóng đầy màu sắc bị vứt xuống đất, trâu đi qua giẫm lên, rồi mưa xuống, bùn nhoe nhoét… 

Anh con trai không bao giờ quên, khi dắt tay anh rời khỏi làng, bỏ lại sau những người dân trong xóm, bố anh đã nói với anh, như một lời nhắc nhở.

“Đây là quê hương của mày, phải nhớ lấy.” Khi ấy, dường như anh nhìn thấy đôi mắt của bố anh lấp lánh một giọt lệ. 

*

“Thằng cu Tí đâu mà cả ngày tôi không thấy?” Ông Hương cất tiếng hỏi.

“Dạ thưa, nó đi chơi chưa về ạ.”  

“Anh chị cứ chiều nó quá. Đi bạc mặt chơi bời cả ngày mà không lôi nó về đi còn chờ gì? Nhà thì không thiếu việc, chí ít cũng phải đỡ đần bố mẹ một chút. Đi gọi nó về, cho nó nghỉ ngơi, mai nó còn ngồi làm đèn lồng với tôi.”

Anh con trai đáp “Vâng” rồi đi ra cổng. Chỉ còn ông Hương ngồi giữa sân với ấm chè xanh. Trăng thì đã mất dạng, sao cũng không thấy được mấy mống. Mỗi ngày, ông Hương vẫn nhớ về xóm nhỏ với cái nghề truyền thống ấy. Mỗi năm, ông chưa bao giờ quên mua ít lạt ít giấy màu về để làm đèn trung thu. Không làm được nhiều thì ta làm ít, cốt để có cái không khí, cốt là để tìm lại chút cảm giác khi còn làm cái nghề truyền thống, mà cũng là để bọn trẻ con quanh đây có cái chơi nếu cần. Mà cốt yếu nhất, dường như chỉ có làm như vậy, ông mới thôi không cảm thấy tội lỗi vì mình đã bỏ đi. 

Lúc cu Tí bị bố lôi từ quán điện tử về thì cũng đã khuya. Ông nội đã đi ngủ từ lâu. Giữa sân chỉ còn cái ghế mây và ấm chè xanh. 

“Đi nhẹ nhàng, nghỉ sớm mai còn làm đèn lồng với ông.” Cu Tí nghe theo lời bố, rón rén mở cửa bước vào.  

Nhà này đã thành lệ, cứ mỗi khi đến rằm trung thu là sẽ ngồi làm đèn lồng. Năm nào cu Tí cũng là trợ thủ đắc lực của ông nội. Nhưng từ hai năm trở lại đây, nó không còn thấy hứng thú với việc này nữa. Những câu chuyện ông kể nó nghe câu được câu chăng, rồi quên béng đi mất. Trong tâm trí của nó hiện giờ toàn là ván bắn nhau ngoài hàng điện tử đang dở dang. Nó đang nghĩ cách mai trốn ra đó, gỡ hòa.

Sáng hôm sau, ông Hương dậy từ sớm. Lạt, giấy màu và dụng cụ đã được mẹ cu Tí bày đầy đủ ra cái chiếu nhỏ trải giữa sân. Cu Tí hôm qua đi muộn quá, giờ vẫn còn đương mơ màng, mặc bố dựng dậy đánh răng rửa mặt.

“Ông đang đợi ở sân đấy, ra với ông không ông lại đợi.”  

“Vầng.” Thằng bé kéo dài giọng, chán nản lết ra sân.  

“Cu Tí dậy rồi đấy à? Ngồi xuống đây với ông.’’

Thằng bé đi đến mép chiếu, tuột dép ra rồi ngồi khoanh chân đối diện ông. Đồ để làm đèn đã bày ra đủ. Ông Hương đang chia lạt, cắt giấy. Cu Tí với cương vị là trợ thủ cũng ngồi chuẩn bị vật liệu. Hai ông cháu lầm rầm trò chuyện. Ông nội lại bắt đầu kể cho nó những câu chuyện từ xưa tại một xóm nhỏ mà nó chưa từng đến. Đó là quê hương của ông bà nội, quê hương của bố, và cũng là quê hương của nó.

“Sao ta không ra chợ mua cho đỡ mất công ạ?” Cu Tí buột miệng hỏi. Và nếu ông nó đồng ý, nó sẵn sàng chạy đi mua ngay, sau đó tạt vào quán game, tiếp tục ván súng.

Đôi tay đang uốn những thanh tre nhỏ của ông Hương khựng lại. Rất lâu sau, ông mới nói.

“Vì ta cần phải gìn giữ điều này, cháu ạ.” 

Nên nhiều năm qua, năm nào ông cũng cùng cháu mình làm những đèn lồng trung thu. Ông Hương nghĩ, chí ít ông nếu không thể truyền lại cái nghề này cho cháu trai, thì nó vẫn sẽ giúp ông gìn giữ. Đến khi ông mất rồi, hay không làm được nữa, thì cái hoạt động truyền thống này vẫn sẽ được duy trì. Dù không thể rộn rã như xưa, nhưng chí ít vẫn sẽ có người thay ông giữ gìn nó. Nét đẹp này sẽ bị mất đi nếu không còn ai giữ lửa.  

“Nhưng mất thời gian lắm ạ. Ngoài chợ đầy mà ông.” Cu Tí bĩu môi bảo.

Bố nó đứng ở hàng hiên, hắng giọng, tỏ ý không hài lòng. Thằng bé sờ sợ, không nói gì nữa. Ông Hương chỉ biết cười, rồi lại ngâm mấy câu ca dao. 

Đến cuối ngày, những lồng đèn trung thu hai ông cháu làm đã treo đầy ngoài hiên nhà, đủ màu sắc, đèn con cá chép, đèn ông sao, đèn lồng, tiến sĩ giấy,… Bọn trẻ con hàng xóm núp sau hàng rào, í ới xin, “cho cháu, cho cháu với”. Rồi nhận được cái gật đầu từ ông Hương, cả lũ ào vào, xếp hàng ngay ngắn chờ ông phát cho mỗi đứa một cái.

Đây là thời gian mà cu Tí thấy ông nội cười nhiều nhất. Dù ông đã yếu rồi, nhưng ông vẫn giành phần phát đèn lồng, không cho ai hộ. Cu Tí lờ mờ nghĩ, có lẽ đối với ông, đây còn hơn cả một thú vui của tuổi già. Nhưng nó thấy, đèn trung thu chạy bằng pin ngoài quán vẫn đẹp hơn, nên nó đã bảo mẹ mua cho một cái, cất ở cuối giường.

Đèn lồng phát xong cũng chẳng còn bao nhiêu, cũng hết việc. Ông Hương còn đang bận suy nghĩ, hình như năm nay trẻ con đến đây ít hơn năm ngoài, thì cu Tí đã vọt ngay ra cổng, chui vào quán net đầu xóm. Bắn bùm bùm. Đeo tai nghe vào là không còn biết đến thế giới bên ngoài nữa.  

Trời tối, cơm dọn cũng đã xong, thằng bé vẫn chưa về. Anh con trai theo lệnh của ông Hương, đi lôi cu Tí về để chút còn cho nó đi rước đèn. Tiếng trống đã vang lên từ đầu ngõ. Cu Tí cầm ra cái đèn chạy nhạc mà mẹ nó đã mua, dợm chân chuẩn bị bước ra cổng thì bị ông nội gọi giật lại.

“Tí! Cái đèn kia ở đâu ra?”  

“Mẹ cháu mua cho cháu ạ.”  

“Sao lại phải tốn tiền thế? Bao nhiêu đèn lồng hai ông con làm đây rồi còn gì? Báu gì cái của đấy?” Giọng ông nghiêm khắc lạ thường.

Mẹ cu Tí mềm mỏng trả lời. “Dạ thưa bố, chẳng là thằng bé nó thích cái đèn chạy nhạc này quá, nên con mua cho nó.” 

Ông Hương không nói gì. Quay đầu đi thẳng vào nhà. 

Tối đó, ông lên giường nằm từ sớm. Tiếng trống kèn vẫn vang lên từ bên ngoài ô cửa sổ. Mà ông bỗng thấy sợ. Hình như sự đổi thay và thị hiếu của những đứa trẻ, nhất là đứa cháu mà ông kì vọng nhất, đang dần thay đổi. Ham của lạ, thoải mái tiếp nhận những thẩm mỹ mới. Nhưng ông đau, và sợ rằng chính cháu ông, người mà ông luôn tâm niệm truyền tình yêu với những lồng đèn truyền thống cho, cũng là một trong những người như thế.  

Điều này làm ông run rẩy. Cái sự hổ thẹn vì tha hương bỏ nghề mà đi chưa bao giờ nguôi ngoai trong ông, nay lại bùng lên một cách mãnh liệt. Vì hình như truyền nhân mà ông kì vọng đã làm ông thất vọng mất rồi. Ông biết là ông không có quyền quở trách thằng bé. Bởi nó sống và lớn lên ở một thế giới chưa bao giờ ngừng đổi thay, vả lại, cuộc đời nó còn dài. Nhưng ông buồn, buồn vì những giá trị tài hoa quý giá lại dễ bị lãng quên như vậy.

Sáng hôm sau, ông Hương bị ốm nặng. Thầy thuốc nói tuổi đã cao, lại ốm nhiều lần liên tiếp như thế, lần này khó mà qua khỏi. Cu Tí bị lôi từ quán điện tử về, đứng bên cạnh giường ông. Tiếng mẹ nó khóc thầm khi thay nước, hay tiếng bố nó nói chuyện với thầy làm tai thằng bé cứ bùng nhùng lên. 

Ông nội nằm trên giường, nhìn ông suy yếu như một chiếc lá run rẩy trước gió, miệng thều thào, nhưng ánh mắt của ông vẫn sáng đến lạ thường. Ông chăm chú nhìn qua cửa sổ, nơi những lồng đèn hãy còn đang được treo ngoài mái hiên, đủ màu sắc. Ông nhớ lại rất nhiều chuyện, nhưng chuyện mà từ trước đến giờ ông vẫn nhớ. Cái xóm nhỏ, những nghệ nhân, đèn lồng giấy, tiếng trẻ con ríu rít học cách làm đèn,… Tất cả tạo thành một khung cảnh làm ông hạnh phúc đến không thể thở nổi.

Ông lại nhìn thấy ông bạn thân của mình vừa uống rượu vừa nói: “Đừng quên nơi này, và cả cái nghề này dù có đi đến đâu, ông ạ.” Cái giọng lè nhè vì say rượu, mà lại như không phải say.

Ông Hương bỗng kích động, nắm chặt tay cu Tí bên cạnh, gằn giọng mà nói: “Dù thế nào, cháu cũng không được phép quên cái nghề truyền thống của nhà mình. Những cái đèn lồng làm bằng tay ấy. Không được phép quên… không được quên… có nhớ chưa…”.

Thằng bé sợ quá, vừa khóc vừa gật đầu. Anh con trai chạy ngay vào, thấy bố đang trăn trối giữa cơn tỉnh cơn mê, lòng anh đau quặn thắt. Bố anh vẫn luôn day dứt vì đã bỏ quê, bỏ nghề mà đi.

Và suốt cuộc đời ông khi ở cái tỉnh này, vẫn luôn ngày ngày bồi dưỡng tình cảm thiêng liêng của mình với cái nghề truyền thống ấy cho con trai anh, với mong muốn nó sẽ thay ông duy trì nét đẹp ấy. 

“Cháu hứa với ông, cháu hứa. Ông ơi, cháu hứa….” Cu Tí vừa khóc vừa liên tục nói. Trái tim nhỏ bé của nó nhảy lên từng đợt. Tâm trí nó không còn những ván game bắn súng nữa, mà toàn những hình ảnh khi hai ông cháu làm đèn lồng, và những câu chuyện ông kể. Nhìn vào sự khao khát trong ánh mắt của ông làm nó cảm thấy thật áp lực, đầy kì vọng, mà cũng thật đáng thương.    

“Không được để nó đi vào quên lãng…” Ông Hương nói nhỏ dần, rồi lịm đi hẳn. Không chỉ cu Tí liên tục cháu hứa, cháu hứa, anh con trai cũng khẽ cúi đầu với bố mình bằng thái độ thật kính cẩn.

Ngoài hiên, những lồng đèn đủ màu sắc đu đưa trong gió.

 

N.N.H