LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA HỘI VĂN HỌC NGHỆ THUẬT TỈNH ĐIỆN BIÊN

Hội văn học nghệ thuật Điện Biên đã trải qua hơn 40 năm hình thành và phát triển, với sự đóng góp của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ. Đây là nơi tập hợp, đoàn kết, giáo dục, tạo điều kiện phát triển năng lực sáng tạo nghệ thuật của các hội viên và những người đam mê sáng tác về mảnh đất và con người Điện Biên.

Điện Biên là mảnh đất nằm trong vùng văn hóa Tây Bắc với nền văn học dân gian lâu đời như truyền thuyết, truyện dân gian, truyện thơ…Trước năm 1954, chỉ có cán bộ cách mạng, bộ đội sáng tác hoặc dịch tác phẩm từ tiếng Kinh sang tiếng dân tộc để tuyên truyền, cổ vũ, động viên tinh thần kháng chiến, lao động sản xuất của quân và dân nơi đây. Tuy ít nhưng đánh dấu một giai đoạn mới: văn học thành văn.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, nhất là sau khi thành lập Khu tự trị Thái – Mèo, Khu tự trị Tây Bắc, nhiều cán bộ, bộ đội đã sáng tác thơ, ký, truyện ngắn và ca khúc, đặt nền móng cho sự phát triển của văn học nghệ thuật Lai Châu (Sau này là văn học nghệ thuật Điện Biên). Thời kỳ tái lập tỉnh Lai Châu (1962-1988), một đội ngũ văn nghệ sĩ từ miền xuôi tăng cường lên, hoạt động văn học nghệ thuật vì thế mà sôi nổi hơn, nhiều tác phẩm có giá trị đã xuất hiện.

Trước tình hình hoạt động văn học nghệ thuật của các văn nghệ sĩ trong tỉnh, ngày 20/7/1981, Tỉnh ủy Lai Châu đã ra quyết nghị số 125 – NQ/TU về việc thành lập Hội Văn học Nghệ thuật Lai Châu, trong đó quy định về chức năng, nhiệm vụ của Hội.

Năm 2004, do chia tỉnh thành tỉnh Lai Châu và tỉnh Điện Biên, một nửa hội viên và cán bộ chuyển sang tỉnh mới. Vì thế, từ năm 2004 đến nay, Hội mang tên Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Điện Biên. Thời điểm chia tách, Hội có 115 hội viên. Đến nay, Hội văn học nghệ thuật Điện Biên đã phát triển lên đến 170 hội viên, sinh hoạt ở 13 hội, chi hội trực thuộc.

Hội Văn học Nghệ thuật Điện biên đã trải qua 6 kỳ đại hội. Cụ thể như sau:

Đại hội I - Hội Văn học Nghệ thuật Lai Châu. Đây là khóa đầu tiên của Văn học Nghệ thuật Lai Châu. Đại hội đã bầu lãnh đạo Hội gồm Chủ tịch là nhà thơ Lương Quy Nhân, Phó chủ tịch là nhà văn, nhà biên dịch Mạc Phi.

Đại hội II - Hội Văn học Nghệ thuật Lai Châu. Ở đại hội này, tên Hội được đổi thành Hội Văn hóa – Văn nghệ từ 95 hội viên, trong đó 1/3 hoạt động chuyên nghiệp Hội đã phát triển lên 106 hội viên. Đại hội đã bầu ra ban chấp hành Hội gồm Chủ tịch: Trần Quang Huấn; Phó chủ tịch thường trực: Lê Tình (Thạch Linh), Phó chủ tịch: Bùi Từ Thiện, Ủy viên: Mùa A Sấu, Lò Văn Mao, Nguyễn Viết Điệu, Mào Văn Ết, Nguyễn Trọng Mậu. Trong nhiệm kì II, Hội đã tập hợp được một đội ngũ văn nghệ sĩ ở nhiều chuyên ngành khác nhau như hoạt động văn hóa, sáng tác thơ văn, nhiếp ảnh, âm nhạc, múa, mĩ thuật. Nhiều tác phẩm đã tham dự các cuộc thi và đạt giải như cuộc thi ảnh nghệ thuật (do Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam bảo trợ) với 2 giải nhất, 6 giải nhì, 3 giải ba, 5 giải khuyến khích; Cuộc thi sáng tác văn học chào mừng 45 chiến thắng Điện Biên Phủ, 50 năm thành lập Đảng bộ Lai Châu đã có 20 tác phẩm đạt giải (Thơ: 1 giải nhất, 2 giải nhì, 3 giải ba, 4 giải khuyến khích. Văn: 2 giải nhì, 3 giải ba, 5 giải khuyến khích); tham dự xét giải của Hội VHNT các DTTS Việt Nam đạt 1 giải B, 6 giải C (Ảnh: 02, Nhạc: 03, Thơ: 01, Múa: 01). 

Đại hội III - Hội Văn học Nghệ thuật Lai Châu (2001 -2005) đã bầu ban chấp hành Hội gồm Chủ tịch: Lò Ngọc Duyên, Phó chủ tịch:  Đỗ Thi Tấc, Ủy viên: Bùi Từ Thiện, Lại Quang Trung, Mùa A Sấu, Lò Văn Chiến, Mào Văn Ết, Vương Khon, Chu Thùy Liên, Tẩn Quý Giao, Tô Hợp. Trong nhiệm kỳ, Hội đã phát hành xuất bản được 4 đầu sách viết về Điện Biên, 10 đầu sách về thơ và trường ca lịch sử, 5 đầu sách tiểu thuyết, 11 đầu sách nghiên cứu, sưu tầm dân gian các dân tộc, 2 đầu sách nhạc,  phối hợp với Đài truyền hình Việt Nam sản xuất 2 tập phim “Về nguồn”, Sưu tập và khôi phục diễn xướng “Xống chụ xon xao” bằng đĩa VCD, phối hợp Hội Điện ảnh Việt Nam sản xuất 4 tập bộ phim “Nhịp xòe hoa”. Sau khi chia tách tỉnh, từ 73 hội viên đã kết nạp thêm 42 hội viên, nâng tổng số hội viên là 124 (Có 31 hội viện Hội VHNT thiểu số Việt Nam, 18 hội viên Hội VNDG Việt Nam, 2 hội viên Hội Nhiếp ảnh Việt Nam, 2 hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam, 6 hội viên Hội Nghệ sĩ múa Việt Nam, 1 hội viên Hội Điện ảnh Việt Nam, 1 hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Trong nhiệm kỳ, đã có 15 giải của các chuyên ngành Trung ương từ khuyến khích trở lên.     

Đại hội IV - Hội Văn học Nghệ thuật Điện Biên (2006-2011) đã bầu ban chấp hành Hội gồm Chủ tịch: Nguyễn Đăng Quang, Phó chủ tịch: Chu Thùy Liên, Ủy viên: Lưu Xuân Đường, Mào Văn Ết, Vương Khon, Đặng Thị Oanh, Trần Đăng Dẫn, Nguyễn Đình Hải, Trịnh Ngọc Hải, Tẩn Quý Giao, Vũ Hải Nam, Trần Quang Huấn, Trần Hoa, Phạm Mạnh Dũng. Tổng số hội viên là 163, trong đó có 56 hội viên thuộc các chuyên ngành Trung ương.trong nhiện kỳ, đã xuất bản được 25 đầu sách (15 tập thơ, 6 tiểu thuyết, 1 tập truyện ngắn, 3 tập thuộc thể loại khác), 5 đĩa nhạc, 8 công trình nghiên cứu văn hóa dân gian. Nhiều tác giả văn học đã đạt giải thưởng cao như Nguyễn Quốc Chiến (Tập truyện thơ Cô gái xòe, đạt giải dành cho người cao tuổi của UBTQ), Tòng Văn Hân (Tập thơ Huyền thoại U Va đạt giải Nhì Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên lần thứ I), Chu Thùy Liên (Tập thơ Thuyền đuôi én đạt giải Nhì Hội VHNT các dân tộc thiểu số Việt Nam), Nguyễn Đức Lợi (Tập truyện ngắn Gia đình thợ mộc đạt giải Nhì Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên lần thứ I), Mùa A Sấu (Tập thơ Quê hương núi đạt giải Xuất sắc của Ban tuyên giáo TW  và ban Tổ chức cuộc vận động sáng tác, quảng bá về chủ đề “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, Trương Hữu Thiêm (Tác phẩm Lớp học biên phòng, đạt giải Ba cuộc thi do Hội nhà văn và Cục Chính trị Bộ tư lệnh Biên phòng phối hợp tổ chức),  Du An (Tập Điểm danh bạn bản đạt giải C của Hội VHNT DTTS năm 2011, giải khuyến khích cuộc thi thơ lục bát về chủ đề  1000 năm Thăng Long – Hà Nội do tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức), Nguyễn Đức Lợi (Đạt giải Ba do Báo Gia đình và Xã hội tổ chức). Về âm nhạc có Thanh Sơn (Đạt giải A của UBTQ 2010, giải xuất sắc tại Liên hoan Âm nhạc các tỉnh phía Bắc năm 2011, Huy Thông giải Nhất Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên lần thứ I, giải B Liên hoan ca múa nhạc chuyên nghiệp năm 2012, Mạnh Cường với Huy chương vàng Liên hoan nghệ thuật chuyên nghiệp toàn quốc năm 2012, giải C Hội nhạc sĩ Việt Nam năm 2011. Nhiếp ảnh tham gia Liên hoan Ảnh nghệ thuật khu vực miền núi phía Bắc với 1 huy chương Bạc, 2 huy chương Đồng, 4 giải khuyến khích với các tác giả tiêu biểu như Tô Hợp, Vũ Hải, Anh Tuấn , Khải Hoàn, Hải Nam…Mĩ thuật tiêu biểu có Trần Hoa, Hữu Cương, Anh Tuấn…Múa có Thanh Hương, Quý Giao, Kim Oanh…Văn nghệ dân gian có Lường Thị Đại giải Nhì A của Hội VNDG Việt Nam (Công trình Quá trình hôn nhân của dân tộc Thái Điện Biên), giải Nhất Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên lần thứ I (Công trình Khi đứa trẻ chào đời), Chu Thùy Liên giải Khuyến khích (Công trình Văn hóa dân gian Hà Nhì Việt Nam), giải Nhì B (Công trình Truyện cổ Hà Nhì), Tòng Văn Hân giải Ba A (Công trình Khắp sư lam) do Hội VNDG Việt Nam trao tặng. Điện ảnh có phim tài liệu Hương sắc Điện Biên của Nguyễn Chuyên Nghiệp được UBTQ trao giải C năm 2010.

Đại hội V - Hội Văn học Nghệ thuật Điện Biên (2012-2017) đã bầu Ban chấp hành Hội gồm Chủ tịch: Nguyễn Vân Chương; Phó chủ tịch: Đỗ Trọng Luân, Trần Văn Thành, Ủy viên: Đặng Thị Oanh, Tòng Văn Hân, Điêu Thị Thực, Trần Văn Hoa, Tô Quang Hợp, Nguyễn Thị Thảo, Vũ Hữu Cương, Nguyễn Đình Hải, Nguyễn Duy Tiến, Tẩn Quý Giao, Đào Hồng Lĩnh, Nguyễn Huy Thông, Lò Ngọc Thuyên, Lầu A Vàng. Sau đó bổ sung Ban Chấp hành gồm Trần Thị Hiền, Nguyễn Anh Dũng, Ban Thường vụ gồm:  Nguyễn Duy Tiến, Trần Văn Hoa. Hội viên các chuyên ngành Trung ương là 56. Trong nhiệm kì đã xuất bản được 54 ấn phẩm gồm 26 tập văn thơ, 05 tập truyện ngắn, truyên cười, 1 bút kí, 8 đĩa nhạc và 14 công trình nghiên cứu , sưu tầm. Về văn thơ có Du An đạt giải C của Hội VHNT Việt Nam, giải nhất Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên (Tác phẩm Lông gà và lá chuối), giải Nhì cuộc thi Ký ức Điện Biên do Hội Cựu chiến binh Việt Nam tổ chức, giải Nhì cuộc thi truyện ký viết về nông nghiệp, nữ tri thức Thủ đô (Q ỹ nhà văn Lê Lựu), đạt giải Ba cuộc thi  Thơ 60 năm Điện Biên Phủ, 55 năm đường Trường Sơn do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức, Nguyễn Đức Lợi đạt giải Khuyến khích và giải C Liên hiệp các hội VHNT Việt Nam, giải Nhì Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên, giải nhất cuộc thi Điện Biên trong trái tim tôi (Bút kí Hoa xương rồng trên cao nguyên Sín Chải). truyện ngắn Ma núi rắn đạt giải Nhì và được vinh danh là 1 trong 10 truyện ngắn hay nhất của báo Văn nghệ Hội nhà văn Việt Nam, Nguyễn Thanh Long đạt giải Ba với tác phẩm Những cánh chim Chua Sa của của báo Văn nghệ Hội nhà văn Việt Nam, Trương Hữu Thiêm đạt giả Nhất Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên (Tác phẩm Niệm khúc Noong Nhai), Nguyễn Đình Hải đạt giải Nhì Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên (Tác phẩm Núi đồi nở hoa), Tòng Văn Hân đạt giải Ba cuộc thi Điện Biên trong trái tim tôi (Tác phẩm Khăn piêu Mường Thanh), Phạm Xuân Châu, Đỗ Trọng Luân đạt giả xuất sắc do Trung tâm bảo tồn và phát triển văn hóa Việt Nam, Viện Bảo tàng quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức, Bạc Cầm Kêm đạt giải Nhì thơ song ngữ do Trung ương Hội thơ Đường luật Việt Nam tổ chức. Về âm nhạc có Phạm Mạnh Cường đạt 2 giải A Giải thưởng Hội nhạc sĩ Việt Nam (Tác phẩm Cướp vợ mùa yêu, Chếch choáng chợ xuân), 2 giải B Giải thưởng Hội nhạc sĩ Việt Nam (Tác phẩm Chọc sàn bản em, Ngày hội giã bánh giày vùng cao), Phạm Thanh Sơn đạt giải A Liên hoan Âm nhạc Hội nhạc sĩ Việt Nam (Tác phẩm Về thành Bản Phủ), giải B trong Liên hoan Âm nhạc khu vực phía Bắc, giải Khuyến khích Hội VHNT DTTS Việt Nam, Nguyễn Huy Thông đạt 03 giải A trong Liên hoan Âm nhạc khu vực phía Bắc (Tác phẩm Áo cóm yêu thương, Chợ xuân, Về miền hoa ban), giả Nhất Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên (Tác phẩm Tiếng vọng của bản), Lù Văn Sẹn  giải khuyến khích Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam (Tác phẩm Quê hương Mường Nhé). Về nhiếp ảnh có Lê Anh Tuấn đạt Huy chương Đồng trong Liên hoan Ảnh nghệ thuật khu vực miền núi phía Bắc (Tác phẩm Bé làm bác sĩ), Văn Thành Chương đạt 2 giả Khuyến khích của Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam và Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam (Tác phẩm Nghề làm thổ cẩm), đạt giả Nhất Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên (Tác phẩm Đường đến trường), 2 giải Khuyến khích Liên hoan Ảnh nghệ thuật khu vực miền núi phía Bắc và Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam. Về mĩ thuật có Vũ Hữu Cương đạt giải Khuyến khích Triển lãm khu vực III (Tác phẩm Hoa trong nắng), Trần Hoa đoạt giải Khuyến khích Hội VHNT DTTS Việt Nam (Tác phẩm Tam tấu nhạc cụ), Mai Thanh Hưng giải Nhất Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên (Tác phẩm Những cô gái Thái). Về múa có Phạm Thị Thu đoạt giả B (Tác phẩm Rừng khát), Nguyễn Thị Thanh Hương giải C (Tác phẩm Tự tình Chá Xa), Lù Thị Hiền giải Khuyến khích (Tác phẩm Hội Cống khao). Văn hóa dân gian có Lường Thị Đại được Chủ tịch nước tặng Giải thưởng nhà nước (Tác phẩm Tục sinh đẻ của phụ nữ Thái, Hôn nhân truyền thống dân tộc Điện Biên, Xên phắn bẻ), Hội VNDG Việt Nam tặng 2 giải Ba, 1 giải B, Giải thưởng VHNT tỉnh Điện Biên tặng giải Nhất, Tòng Văn Hân được 1 giải A của Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, 1 giải Nhì của Hội VNDG Việt Nam, 2 giải B của Ban Tuyên giáo Trung ương, 1 giải C Hội VHNT DTTS Việt Nam, Chu Thùy Liên đạt giải Nhì A của Hội VNDG Việt Nam.                 

Đại hội VI - Hội Văn học Nghệ thuật Điện Biên (2018-2023) đã bầu Ban chấp hành Hội gồm 15 đồng chí, trong đó Chủ tịch Hội: Trần Văn Thành, Ủy viên:  Trần Thị Hiền, Trần Văn Hoa, Vũ Hữu Cương, Phạm Hữu Dược, Mào Văn Ết, Đỗ Trọng Luân, Bùi Quang Huy, Điêu Thị Thực, Nguyễn Huy Thông, Dương Thị Thanh,  Phạm Văn Thiện, Tòng Văn Hân,  Nguyễn Anh Dũng,  Nguyễn Khải Hoàn. Nhiệm kì này bước đầu đã có một số thành tựu trên các măt. Về nhiếp ảnh có Văn Đức Thành  đạt giải Nhất cuộc thi ảnh Nét đẹp hoa ban, hoa anh đào, Lê Anh Tuấn đạt giải Khuyến khích Hội VHNT các DT thiểu số, Huy chương đồng Liên hoan Ảnh nghệ thuật khu vực miền núi phía Bắc, Trần Việt Linh đạt giải Khuyến khích Cuộc thi Ảnh quốc tế…

Tạp chí Văn nghệ Lai Châu sau là Văn nghệ Điện Biên xuất bản đều kỳ từ 2 số/ năm ban đầu tăng lên 3 số/ năm (1994-1995), 4 số /năm (1996) và 6 số/ năm (từ 1997) với số lượng từ 400 - 600 bản, trên dưới 100 trang, gồm nhiều chuyên mục như văn, thơ, ảnh, nhạc, họa, sưu tầm, nghiên cứu phê bình, hương sắc bản mường…Đây là nơi để nhiều văn nghệ sĩ của Hội công bố tác phẩm sáng tác của họ.

Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Điện Biên đang tiếp tục nỗ lực để hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Hội là nơi tập hợp, đoàn kết, giáo dục, tạo điều kiện phát triển năng lực sáng tạo nghệ thuật của các hội viên và những người đam mê sáng tác về mảnh đất và con người Điện Biên.